BienMinh.comBiện Minh
Cách viết đúng thể thức, đúng mực

Viết phần nguyên nhân trong bản kiểm điểm: chủ quan trước, khách quan sau

Cách tìm nguyên nhân thật của một khuyết điểm, tách chủ quan và khách quan, viết sao cho không đổ lỗi cho người khác và nối được sang biện pháp khắc phục.

Young man in a small rented room in Thai Nguyen, sitting cross-legged on the floor with a notepad of blank pages, pen paused, back to camera, evening lamp glow

Phần nguyên nhân trong bản kiểm điểm trả lời câu hỏi vì sao khuyết điểm xảy ra, theo thứ tự nguyên nhân chủ quan trước, khách quan sau; mỗi nguyên nhân phải đủ cụ thể để dẫn được tới một biện pháp khắc phục. Viết đúng phần này là cách rõ nhất để cho người đọc thấy bạn hiểu chuyện, chứ không chỉ nhận lỗi cho qua.

Hai kiểu viết hỏng thường gặp nhất nằm ở hai đầu: một là đổ hết cho hoàn cảnh và người khác, hai là tự trách bằng những câu chung chung như "do em thiếu ý thức". Kiểu thứ nhất khiến người đọc thấy bạn né tránh; kiểu thứ hai nghe có vẻ nhận lỗi nhưng không cho biết phải sửa chỗ nào. Bài này chỉ cách tìm nguyên nhân thật và viết nó thành câu, với nhiều ví dụ giả định.

Nguyên nhân chủ quan và khách quan: hiểu đúng để viết đúng

Nguyên nhân chủ quan là những gì thuộc về bạn và bạn có thể thay đổi: thói quen, cách sắp xếp thời gian, kỹ năng còn thiếu, lựa chọn bạn đã đưa ra, thái độ trong một lúc cụ thể. Nguyên nhân khách quan là những gì nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn vào lúc đó: thời tiết, xe hỏng, người nhà ốm, lịch học thay đổi đột ngột, hướng dẫn không rõ.

Thứ tự viết chủ quan trước không phải để tự hạ mình. Nó phản ánh một thực tế: phần bạn sửa được nằm ở chủ quan, nên đó là phần quan trọng nhất của bản kiểm điểm. Nếu bạn mở đầu bằng khách quan, người đọc sẽ nghe phần còn lại như lời phân trần, dù bạn có nhận lỗi đầy đủ phía sau.

Cũng cần tỉnh táo với đường ranh giữa hai loại. "Em bị ốm" là khách quan; "em bị ốm nhưng không báo cô nghỉ" thì phần không báo là chủ quan. "Mạng nhà em yếu" là khách quan; "em để đến mười phút cuối mới nộp bài trực tuyến" là chủ quan. Phần lớn sự việc có cả hai, và phần chủ quan thường là chỗ bạn đã có lựa chọn khác mà không chọn.

Hỏi "vì sao" nhiều lần để tìm ra nguyên nhân thật

Một cách đơn giản để đi từ nguyên nhân bề mặt xuống nguyên nhân thật là hỏi vì sao liên tiếp, mỗi lần dựa trên câu trả lời trước. Kỹ thuật này hay được gọi là hỏi "vì sao" năm lần, thường dùng trong quản lý chất lượng; con số năm chỉ là gợi ý, bạn dừng khi chạm tới điều mình có thể thay đổi. Ví dụ giả định với em H lớp 11 không nộp bài tập ba tuần liền:

  1. Vì sao em không nộp bài? Vì em chưa làm xong.
  2. Vì sao em chưa làm xong? Vì tối nào em cũng để đến gần 11 giờ mới bắt đầu làm.
  3. Vì sao em để muộn như vậy? Vì sau giờ học thêm em về nhà và xem điện thoại trước.
  4. Vì sao em xem điện thoại trước? Vì em định nghỉ mười phút nhưng không đặt giờ, thường kéo dài cả tiếng.
  5. Dừng ở đây: nguyên nhân chủ quan có thể sửa là "nghỉ sau giờ học thêm mà không có giới hạn thời gian, nên bắt đầu làm bài quá muộn".

So sánh câu cuối với câu "do em lười học" mà nhiều bản kiểm điểm vẫn viết. "Lười" là một nhận xét về con người, không chỉ ra sửa chỗ nào. Câu cuối chỉ đúng chỗ, và biện pháp gần như hiện ra luôn: đặt giờ nghỉ, làm bài trước khi mở điện thoại.

Câu nguyên nhân yếu và câu nguyên nhân tốt

Những ví dụ giả định dưới đây cho thấy cách chuyển một câu nguyên nhân chung chung hoặc đổ lỗi thành câu cụ thể. Câu tốt luôn có hành động hoặc thói quen cụ thể và nối được sang một việc làm khác đi.

Câu yếuVấn đềCâu tốt hơn
Do em thiếu ý thức.Chung chung, không chỉ ra chỗ sửaEm không ghi lịch kiểm tra vào sổ nên quên ôn bài.
Do bạn N rủ em nói chuyện.Đổ lỗi cho người khácKhi bạn bên cạnh bắt chuyện, em đã trả lời thay vì nhắc bạn để sau giờ học.
Do thầy giao bài nhiều quá.Đổ cho người yêu cầu, nghe như phàn nànEm chưa chia bài tập thành phần nhỏ để làm mỗi ngày, nên dồn lại cuối tuần.
Do hoàn cảnh gia đình khó khăn.Đúng có thể là thật nhưng quá rộngTuần đó em phải trông em nhỏ buổi tối, và em đã không báo cô để xin lùi hạn nộp.
Do em còn nhỏ, chưa hiểu chuyện.Lấy tuổi làm lý do, không nhận gìEm chưa nghĩ đến việc bạn ấy sẽ bị đau khi em kéo ghế.

Hàng thứ tư đáng chú ý: hoàn cảnh khó khăn là nguyên nhân khách quan có thật và bạn không phải giấu. Nhưng viết cụ thể hơn sẽ giúp người đọc hiểu và thông cảm, đồng thời cho thấy phần chủ quan, ở đây là việc không báo trước, mà bạn có thể làm khác lần sau.

Nhắc đến người khác trong phần nguyên nhân mà không đổ lỗi

Có những sự việc mà hành động của người khác thật sự là một phần nguyên nhân: bạn bị trêu trước khi xô xát, được giao việc với hướng dẫn không rõ, bạn cùng nhóm không gửi phần việc đúng hạn. Bạn không cần giấu những điều đó. Điều cần là cách nói: kể hành động của họ như một sự việc trung tính, rồi quay về điều bạn đã làm trước sự việc đó.

Ví dụ giả định: "Trong giờ ra chơi, bạn P giật mũ của em và ném xuống sân. Em đã chạy theo và đẩy bạn P ngã. Nguyên nhân chủ yếu là em đã không kìm được cơn tức và chọn cách đáp trả bằng tay thay vì báo thầy trực tuần." Đoạn này không che việc bạn P giật mũ, nhưng cũng không dùng việc đó để biện minh cho cú đẩy. Người đọc có đủ thông tin để xử lý công bằng cả hai phía.

Tránh gán ý đồ cho người khác: "bạn P cố tình khiêu khích", "anh Q muốn hại em". Bạn không biết chắc người khác nghĩ gì, và những câu như vậy làm bản kiểm điểm nghiêng về phía tố cáo. Nếu bạn thật sự bị bắt nạt kéo dài hay bị đe doạ, đó là chuyện cần báo với người lớn, giáo viên chủ nhiệm hoặc nhà trường bằng một bản tường trình riêng, không gói trong phần nguyên nhân của bản kiểm điểm.

Những nguyên nhân "an toàn" mà người đọc đã quá quen

Có một nhóm câu nguyên nhân xuất hiện trong rất nhiều bản kiểm điểm đến mức người đọc lướt qua mà không đọc. Chúng không sai, nhưng không nói lên điều gì về chuyện của riêng bạn. Nếu thấy mình đang viết một trong các câu dưới đây, hãy dừng lại và hỏi tiếp "cụ thể là lúc nào, làm gì".

  • "Do em chưa nhận thức được tầm quan trọng của việc học." Câu này hợp với mọi lỗi, nên không giải thích được lỗi nào.
  • "Do em còn ham chơi." Ham chơi lúc nào, chơi gì, thay cho việc gì?
  • "Do em chưa tập trung." Không tập trung vào giờ nào, vì điều gì làm phân tâm?
  • "Do em chưa rèn luyện tính kỷ luật." Đây là kết luận, không phải nguyên nhân.
  • "Do bản thân chưa thực sự cố gắng." Cố gắng ở việc nào, thiếu ở bước nào?
  • "Do tác động của các yếu tố khách quan." Yếu tố nào, tác động ra sao?

Những câu này thường được chép từ mẫu, và chính vì quá quen nên chúng làm người đọc nghĩ bạn chưa thật sự nghĩ về chuyện của mình. Thay mỗi câu bằng một hành động hay một thói quen có thật, bản kiểm điểm ngắn đi mà nặng ký hơn. Nếu nơi yêu cầu dùng mẫu có sẵn các cụm từ đó, bạn vẫn giữ khung của mẫu nhưng viết thêm chi tiết riêng ngay sau mỗi ý.

Nguyên nhân phải nối được sang biện pháp

Mỗi nguyên nhân chủ quan cần một biện pháp tương ứng. Nếu bạn viết ba nguyên nhân mà chỉ có một biện pháp chung "em sẽ cố gắng hơn", người đọc sẽ thấy phần phân tích chỉ để cho có. Đặt hai phần cạnh nhau trên nháp, nối từng cặp bằng mũi tên, bảo đảm không nguyên nhân nào bị bỏ lơ.

Nguyên nhân khách quan cũng có thể có biện pháp. Bạn không thay đổi được xe buýt trễ, nhưng có thể đi sớm hơn mười lăm phút vào những ngày mưa, hoặc nhắn trước cho giáo viên khi biết sẽ muộn. Viết được điều này cho thấy bạn đã nghĩ đến cách phòng.

Đừng viết nguyên nhân mà bạn không định sửa. Nếu bạn ghi "do em thức khuya" nhưng biện pháp không đả động gì đến giờ ngủ, người đọc sẽ thắc mắc. Hoặc thêm biện pháp, hoặc xem lại nguyên nhân đó có phải là chính không.

Số lượng vừa phải. Một đến ba nguyên nhân chủ quan là đủ cho hầu hết sự việc. Liệt kê sáu bảy nguyên nhân khiến bản kiểm điểm loãng và khó cam kết sửa hết.

Phần nguyên nhân trong bản kiểm điểm định kỳ

Bản kiểm điểm cuối học kỳ, cuối năm của học sinh, sinh viên, đoàn viên hay người đi làm cũng có phần nguyên nhân, nhưng nó đứng sau phần khuyết điểm của cả kỳ chứ không phải của một sự việc. Ở đây, nguyên nhân thường là những thói quen kéo dài: chưa sắp xếp thời gian giữa học và làm thêm, ngại phát biểu trong họp, chưa chủ động hỏi khi chưa hiểu việc.

Ví dụ giả định với chị T, nhân viên chăm sóc khách hàng, tự kiểm điểm cuối năm: khuyết điểm là có bốn lần trả lời khách chậm hơn thời hạn nội bộ. Nguyên nhân chủ quan chị viết: "Bản thân chưa đặt nhắc việc cho các yêu cầu cần chờ phòng kỹ thuật phản hồi, nên khi bộ phận đó trả lời, bản thân không nhận ra ngay để báo lại khách." Nguyên nhân khách quan: "Có hai giai đoạn số yêu cầu tăng cao do đợt khuyến mãi." Thứ tự đúng, câu cụ thể, và biện pháp đặt nhắc việc gần như tự viết ra.

Một lưu ý với bản kiểm điểm trong tổ chức đoàn hay chi bộ: thường có mẫu và hướng dẫn riêng của cấp trên phát mỗi năm, trong đó phần nguyên nhân có khi được đặt chung với khuyết điểm. Bạn theo mẫu đó, nhưng cách viết cụ thể, chủ quan trước, không đổ lỗi vẫn áp dụng nguyên vẹn.

Câu hỏi thường gặp

Bản kiểm điểm có bắt buộc phải nêu nguyên nhân khách quan không?

Không bắt buộc. Nếu sự việc hoàn toàn do bạn, chỉ cần nêu nguyên nhân chủ quan. Chỉ đưa nguyên nhân khách quan khi nó có thật và thật sự góp phần vào sự việc. Thêm khách quan cho đủ cấu trúc, như "do thời tiết thay đổi", khi nó không liên quan sẽ làm người đọc nghi ngờ phần còn lại.

Viết "do em lười" có được không?

Được, nhưng nó quá chung để giúp ai sửa. "Lười" là cách gọi chung cho nhiều thói quen khác nhau. Bạn nên hỏi tiếp "lười ở chỗ nào, lúc nào" để viết cụ thể, như "em để bài đến sát giờ ngủ mới làm" hay "em không xem lại vở trước khi đi học".

Nếu nguyên nhân là do người khác thật thì có viết không?

Có, bạn kể lại hành động của người đó một cách trung tính như một chi tiết sự việc, không gán ý đồ, không dùng từ nặng. Sau đó nói rõ phần lựa chọn của mình trước hành động đó. Như vậy người đọc có đủ thông tin mà bản kiểm điểm không biến thành lời tố cáo.

Nguyên nhân liên quan đến chuyện gia đình riêng tư có nên viết không?

Bạn chỉ cần viết ở mức đủ để người đọc hiểu, như "tuần đó gia đình em có việc đột xuất phải đi xa", không cần kể chi tiết riêng tư. Nếu muốn thầy cô hay người quản lý biết rõ hơn để được hỗ trợ, bạn trao đổi riêng với họ thay vì viết vào bản lưu hồ sơ.

Phần nguyên nhân nên dài bao nhiêu?

Thường một đoạn ngắn, từ ba đến sáu câu cho bản kiểm điểm về một việc. Bản kiểm điểm định kỳ có thể dài hơn vì có nhiều khuyết điểm. Nếu phần nguyên nhân dài hơn phần nhận lỗi và biện pháp cộng lại, đó thường là dấu hiệu bạn đang giải thích quá nhiều.

Kỹ thuật hỏi vì sao năm lần có cần ghi vào bản kiểm điểm không?

Không cần. Đó là cách làm trên giấy nháp để bạn tìm ra nguyên nhân thật. Trong bản kiểm điểm chỉ ghi kết quả, tức là một hai câu nguyên nhân cụ thể. Người đọc không cần thấy các bước, họ chỉ cần thấy câu nguyên nhân rõ ràng và biện pháp tương ứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138