BienMinh.comBiện Minh
Cách viết đúng thể thức, đúng mực

Phân biệt bản kiểm điểm, bản tường trình, bản tự nhận xét và bản cam kết

Bốn loại văn bản cá nhân hay bị nhầm: mỗi loại viết để làm gì, ai yêu cầu, nội dung trọng tâm là gì, và khi được yêu cầu một loại thì không nên nộp loại nào.

Four blank sheets laid side by side on a classroom desk in Nghe An, a student reaching for one, faces out of frame, overhead angle, cool daylight from tall windows

Bản tường trình kể lại một sự việc; bản kiểm điểm nhìn lại việc làm hoặc quá trình của chính mình để nhận ưu điểm, khuyết điểm và hướng sửa; bản tự nhận xét đánh giá bản thân theo các tiêu chí của một kỳ học hay kỳ công tác; bản cam kết là lời hứa làm hoặc không làm một việc cụ thể. Bốn loại này hay bị gọi lẫn, nhưng mục đích khác nhau nên nội dung trọng tâm cũng khác.

Nhầm loại không phải lỗi nhỏ. Nộp bản kiểm điểm khi được yêu cầu tường trình nghĩa là tự nhận lỗi về một việc mà có khi bạn chỉ chứng kiến; nộp bản tường trình khi được yêu cầu kiểm điểm thì người nhận thấy bạn chỉ kể chuyện mà không nhìn lại mình. Bài này giúp bạn nhận ra mình đang được yêu cầu viết loại nào, và hỏi lại thế nào khi chưa rõ.

Bảng so sánh nhanh bốn loại văn bản

Bảng dưới đây đặt bốn loại cạnh nhau theo những điểm quan trọng nhất. Đây là cách hiểu phổ biến trong trường học và đời sống; từng nơi có thể dùng tên gọi khác hoặc mẫu riêng.

Điểm so sánhBản tường trìnhBản kiểm điểmBản tự nhận xétBản cam kết
Viết để làm gìCho người có trách nhiệm biết diễn biến sự việcTự nhìn lại việc làm của mình, nhận khuyết điểm và hướng sửaTự đánh giá theo tiêu chí của một kỳHứa làm hoặc không làm một việc
Trọng tâmSự việc: khi nào, ở đâu, ai, diễn biếnBản thân: ưu điểm, khuyết điểm, nguyên nhânMức độ đạt từng tiêu chíNội dung lời hứa, thời hạn
Ai có thể là người viếtNgười gây ra, người bị thiệt hại, người chứng kiếnChỉ người được kiểm điểmChỉ người được đánh giáNgười đưa ra lời hứa
Có phần nhận lỗi khôngKhông bắt buộcCó, khi kiểm điểm về một lỗiNêu điểm chưa đạt, không gọi là lỗiKhông
Thời điểm thường gặpNgay sau sự việcSau một lỗi hoặc cuối kỳCuối học kỳ, cuối năm, khi xét rèn luyệnĐầu năm học, sau kiểm điểm, khi được nhắc nhở

Hàng thứ ba là chỗ phân biệt rõ nhất. Bất kỳ ai liên quan đến sự việc đều có thể viết tường trình, còn bản kiểm điểm thì chỉ người có việc làm đang được xem xét mới viết. Nếu bạn chỉ đứng xem một vụ xô xát mà được yêu cầu "viết kiểm điểm", nhiều khả năng người yêu cầu muốn bạn viết tường trình, và bạn nên hỏi lại cho rõ.

Bản tường trình: khi bạn được hỏi chuyện gì đã xảy ra

Dấu hiệu của yêu cầu tường trình là câu hỏi hướng về sự việc: "Em viết lại xem chuyện hôm qua thế nào", "Anh làm bản tường trình vụ nước tràn gửi ban quản lý". Người yêu cầu chưa kết luận ai đúng ai sai; họ đang thu thập thông tin. Vì vậy bản tường trình cần đầy đủ, theo thứ tự thời gian, tách điều thấy tận mắt với điều nghe kể.

Bản tường trình không đòi bạn tự đánh giá đúng sai của mình. Nếu bạn có phần trách nhiệm, bạn vẫn kể đúng phần đó, nhưng kể như một chi tiết của diễn biến chứ không mở rộng thành phần tự phê. Ví dụ giả định: "Em là người đặt cốc nước trên mép bàn thí nghiệm trước khi rời chỗ" là một câu tường trình; "Em nhận thấy mình thiếu cẩn thận, ảnh hưởng đến cả lớp" là một câu kiểm điểm.

Trong đời sống, tường trình là loại hay gặp nhất: mất giấy tờ, mất trộm, va quẹt nhẹ, sự cố ở chung cư. Người viết thường là người bị thiệt hại, và bản tường trình là cơ sở để ban quản lý, công an xã, phường hay nhà trường xác minh. Khi sự việc có người bị thương hoặc dấu hiệu phạm tội, bạn báo công an và nên hỏi luật sư trước khi tự viết những câu có thể bị hiểu là nhận lỗi.

Bản kiểm điểm: khi bạn được yêu cầu nhìn lại chính mình

Yêu cầu kiểm điểm hướng vào bạn: "Em viết bản kiểm điểm về việc không làm bài tập ba tuần liền", "Mỗi đoàn viên chuẩn bị bản tự kiểm điểm cuối năm". Có hai kiểu: kiểm điểm về một việc cụ thể và kiểm điểm định kỳ theo kỳ học, kỳ công tác. Cả hai đều có phần tự nhận thức, nhưng kiểu thứ nhất tập trung vào khuyết điểm, kiểu thứ hai cân đối ưu và khuyết.

Bản kiểm điểm về một việc vẫn có một đoạn kể sự việc, nhưng ngắn hơn bản tường trình và phục vụ cho phần nhận thức phía sau. Người đọc đã biết chuyện, họ muốn xem bạn hiểu ra điều gì: việc làm đó ảnh hưởng đến ai, vì sao bạn làm vậy, bạn sẽ làm gì khác đi. Một bản kiểm điểm chỉ toàn kể lể diễn biến mà không có phần này thì gần như chắc chắn bị trả lại.

Cũng vì bản kiểm điểm là tự nhận khuyết điểm, bạn chỉ viết bản này cho việc làm của chính mình. Nếu bạn không đồng ý rằng mình có lỗi, hoặc chỉ có một phần lỗi, bạn nên trao đổi với người yêu cầu trước khi viết, hoặc viết bản tường trình trình bày sự việc rồi xin được xem xét lại. Nhận lỗi đúng mức là nhận đúng phần của mình, không hơn không kém.

Bản tự nhận xét và bản cam kết: hai loại hay bị lẫn với kiểm điểm

Bản tự nhận xét gắn với tiêu chí. Nó thường xuất hiện khi xét đánh giá rèn luyện của sinh viên, xét kết nạp đoàn, xét nâng bậc hay khi hết thời gian thử việc. Người viết đi qua từng tiêu chí mà nơi đánh giá đã đưa ra và nói mình đạt đến đâu, kèm bằng chứng: điểm số, số buổi tham gia, việc đã hoàn thành. Không có tiêu chí thì khó viết tự nhận xét cho đúng, nên việc đầu tiên là xin bảng tiêu chí.

Tự nhận xét không phải nơi kể lỗi. Điểm chưa đạt được nêu như một khoảng trống cần bù, ví dụ "tham gia hoạt động tình nguyện ở mức hai trên bốn buổi, chưa đạt yêu cầu", chứ không viết thành đoạn tự phê như bản kiểm điểm. Ngược lại, cũng không biến tự nhận xét thành báo cáo thành tích để xin khen; đó là một loại văn bản khác.

Bản cam kết là lời hứa có nội dung cụ thể. Có thể đứng riêng, ví dụ bản cam kết thực hiện nội quy đầu năm học, hoặc đi kèm sau bản kiểm điểm. Một bản cam kết tốt nói rõ hứa làm gì, trong bao lâu, ai theo dõi. Nó không kể sự việc và không phân tích nguyên nhân.

Đọc kỹ trước khi ký cam kết. Vì là lời hứa, bản cam kết ràng buộc người ký hơn ba loại kia. Nếu có câu bạn không làm được hoặc không hiểu, như "chịu mọi hình thức xử lý", bạn hỏi lại hoặc đề nghị sửa trước khi ký, nhất là khi người soạn sẵn là người khác.

Những tên gọi khác bạn có thể gặp

Ngoài bốn loại trên, người viết còn gặp vài tên gọi gần giống. Biết chúng thuộc nhóm nào giúp bạn chọn bố cục đúng thay vì đoán theo tên.

  • Bản tự đánh giá: gần với bản tự nhận xét, thường đi kèm bảng tiêu chí và một mức tự xếp loại ở cuối. Viết theo đúng tiêu chí được phát.
  • Bản thu hoạch: viết sau một lớp học, đợt tập huấn, buổi sinh hoạt chuyên đề, nêu điều đã học và cách áp dụng. Không có phần nhận lỗi, cũng không phải tường trình.
  • Bản giải trình: thường dùng khi một cơ quan, tổ chức hoặc nơi làm việc đề nghị làm rõ một vấn đề và nêu lý do. Đây là loại có yêu cầu riêng; nếu bạn được hỏi giải trình ở nơi làm việc hay với cơ quan nhà nước, nên tìm hướng dẫn chuyên cho tình huống đó.
  • Bản tường thuật: chữ đôi khi dùng thay cho tường trình trong lời nói, nhưng trên văn bản nộp lên, tên quen thuộc vẫn là "bản tường trình".
  • Đơn: đơn xin, đơn đề nghị, đơn khiếu nại là loại văn bản khác hẳn, viết để xin hoặc đề nghị một việc, có mẫu riêng.

Khi gặp một tên gọi lạ, bạn quay về câu hỏi gốc: người nhận muốn biết điều gì từ bạn. Tên có thể khác nhau giữa các trường, các đơn vị, nhưng mục đích thì chỉ có vài loại như đã nêu.

Khi chưa rõ mình được yêu cầu viết loại nào

Người yêu cầu đôi khi dùng tên gọi không chính xác, ví dụ nói "viết kiểm điểm" cho mọi loại văn bản. Bạn có thể làm rõ theo các bước sau, giữ thái độ hợp tác.

  1. Hỏi lại người yêu cầu bằng một câu ngắn: "Thầy muốn em kể lại sự việc hôm đó, hay tự kiểm điểm phần lỗi của em ạ?"
  2. Hỏi có mẫu riêng không. Nhiều trường, đơn vị có mẫu in sẵn; dùng mẫu đó thì không phải đoán.
  3. Hỏi bản viết gửi cho ai, nộp khi nào. Biết người nhận giúp bạn ghi đúng phần kính gửi và hiểu mục đích.
  4. Nếu bạn chỉ là người chứng kiến, nói rõ điều đó và đề nghị được viết bản tường trình.
  5. Nếu vẫn chưa rõ, chọn bản tường trình kể trung thực sự việc, rồi thêm một đoạn ngắn về phần trách nhiệm của bạn nếu có. Như vậy bạn vừa đủ thông tin, vừa không tự nhận quá phần của mình.

Hỏi lại không phải là chống đối. Phần lớn thầy cô, người quản lý đều sẵn lòng giải thích, và một câu hỏi lúc đầu tránh cho cả hai bên mất công với một bản viết sai loại.

Bốn tình huống giả định và loại văn bản phù hợp

Ví dụ giả định thứ nhất: em B lớp 7 đứng gần khi hai bạn xô xát ở hành lang, giáo viên chủ nhiệm nhờ em viết lại. Đây là bản tường trình, em ghi rõ mình là người chứng kiến. Ví dụ thứ hai: chính em B quên mang đồ dùng thí nghiệm ba buổi liền, cô giáo bộ môn yêu cầu viết. Đây là bản kiểm điểm về một việc, có phần nguyên nhân và hướng khắc phục.

Ví dụ giả định thứ ba: chị D, sinh viên năm hai, cần nộp phiếu đánh giá kết quả rèn luyện học kỳ. Đây là bản tự nhận xét theo bảng tiêu chí của trường, kèm minh chứng. Ví dụ thứ tư: sau buổi họp lớp, phụ huynh và học sinh được đề nghị ký cam kết không mang điện thoại vào lớp trong giờ học. Đây là bản cam kết, nội dung là lời hứa và cách giữ lời.

Bốn tình huống có chung một người viết, cùng một trường học, nhưng bốn loại văn bản khác nhau. Câu hỏi để phân loại luôn là: người ta đang muốn biết sự việc, muốn bạn nhìn lại mình, muốn bạn tự chấm theo tiêu chí, hay muốn một lời hứa? Trả lời được câu đó thì phần còn lại chỉ là theo đúng bố cục.

Câu hỏi thường gặp

Bản tự kiểm điểm và bản kiểm điểm có khác nhau không?

Trong thực tế hai tên gọi này thường dùng thay cho nhau, đều là văn bản người viết tự nhìn lại việc làm của mình. Một số nơi dùng "bản tự kiểm điểm" cho kiểm điểm định kỳ cuối kỳ, cuối năm, và "bản kiểm điểm" cho kiểm điểm về một việc. Bạn cứ dùng đúng tên trong yêu cầu hoặc mẫu được phát.

Viết bản tường trình có bị coi là nhận lỗi không?

Không. Bản tường trình kể lại sự việc, không mặc nhiên là nhận lỗi. Tuy vậy, những gì bạn kể về hành động của mình vẫn có thể được dùng để xem xét trách nhiệm, nên bạn kể trung thực, đúng mức, không thêm nhận định tự kết tội về những điều chưa rõ.

Bản cam kết có giá trị ràng buộc không?

Bản cam kết ở trường học hay trong tập thể chủ yếu ràng buộc về mặt kỷ luật nội bộ và uy tín của người ký. Có những bản cam kết giữa các bên có thể có ý nghĩa pháp lý tuỳ nội dung. Dù loại nào, bạn chỉ nên ký những điều mình hiểu rõ và làm được.

Có thể gộp tường trình và kiểm điểm vào một bản được không?

Có thể khi người yêu cầu đồng ý, thường là bản kiểm điểm có phần kể sự việc chi tiết. Nhưng nếu bạn không chắc mình có lỗi, tách riêng sẽ an toàn hơn: bản tường trình kể sự việc, còn phần nhận trách nhiệm để sau khi sự việc được làm rõ.

Học sinh tiểu học có phải viết những loại văn bản này không?

Với học sinh nhỏ, thầy cô thường chỉ yêu cầu vài dòng tự kể và hứa sửa, có phụ huynh cùng đọc và ký. Không nên biến chuyện này thành áp lực; mục đích là giúp các em hiểu việc mình làm. Phụ huynh có thể ngồi cạnh, hỏi chuyện để con tự viết bằng lời của con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138