BienMinh.comBiện Minh
Cách viết đúng thể thức, đúng mực

Viết bản kiểm điểm khi đang bực hoặc thấy mình bị đối xử bất công

Khi đang tức giận hay thấy bất công, viết bản kiểm điểm thế nào để không nói điều sẽ hối hận: tách cảm xúc khỏi sự việc, chờ đúng lúc, giữ lời lẽ chừng mực.

Teenage girl walking slowly along a lakeside path in Hanoi at dusk, hands in jacket pockets, seen from behind, misty water and bare trees, muted blue tones

Khi đang bực, cách an toàn nhất là chưa viết bản chính: ghi hết điều mình nghĩ ra giấy nháp, để đó ít nhất vài giờ hoặc qua một đêm nếu thời hạn cho phép, rồi mới viết bản nộp với lời lẽ chừng mực, chỉ giữ lại sự việc và phần trách nhiệm thật của mình. Những gì bạn thấy bất công thì nói ra theo đường khác, bằng lời trao đổi trực tiếp hoặc một bản tường trình bình tĩnh, không trút vào bản kiểm điểm.

Người ta hay bực khi bị yêu cầu viết kiểm điểm trong lúc nghĩ mình không sai, hoặc sai ít mà bị trách nhiều, hoặc bị nhắc trước mặt cả lớp, cả phòng. Cảm giác đó là thật và đáng được lắng nghe. Vấn đề là bản kiểm điểm viết trong cơn giận thường có những câu mỉa mai, những từ nặng, những lời đáp trả mà sau này đọc lại chính người viết cũng ngại, và chúng nằm lại trong hồ sơ.

Bài này dành cho học sinh, sinh viên và người đi làm đang ở trong tình huống đó, và cho cha mẹ muốn giúp con bình tĩnh lại trước khi viết. Mục tiêu không phải là bắt bạn im lặng chịu đựng, mà là để bạn nói được điều cần nói theo cách người khác chịu lắng nghe.

Vì sao không nên viết bản chính ngay khi đang giận

Lúc tức giận, người ta chú ý gần như hoàn toàn vào điều làm mình bực và khó nhìn thấy phần còn lại của sự việc. Bản viết lúc đó thường có hai đặc điểm: dài ở phần kể người khác sai, ngắn hoặc trống ở phần mình đã làm gì. Người đọc nhận ra ngay, và thay vì xem xét lại chuyện bất công bạn muốn nêu, họ thấy một bản kiểm điểm "chưa nhận ra khuyết điểm".

Lời lẽ cũng là vấn đề. Những câu như "em không hiểu sao chỉ mình em bị phạt", "nếu thầy công bằng thì đã…", "em viết vì bị bắt viết" có thể đúng với cảm xúc của bạn, nhưng trên giấy chúng trở thành thái độ. Người nhận có thể coi đó là thêm một lỗi, và câu chuyện chuyển từ sự việc ban đầu sang chuyện bạn hỗn hay không hỗn.

Cuối cùng, bản kiểm điểm thường được lưu lại. Lời nói lúc giận có thể quên đi sau vài ngày, còn chữ viết thì ở đó. Chờ một khoảng ngắn trước khi viết không làm bạn mất gì, trong khi viết vội có thể khiến bạn phải giải thích lại những câu mình không thật sự muốn nói.

Năm bước từ lúc đang bực đến bản nộp

Đây là trình tự bạn có thể làm ngay, kể cả khi thời hạn chỉ là cuối ngày. Nếu có thể chờ qua một đêm thì càng tốt.

  1. Viết nháp xả: lấy một tờ giấy riêng, viết hết những gì bạn đang nghĩ, kể cả điều bực nhất, không cần lịch sự. Tờ này chỉ mình bạn đọc, xong thì cất đi hoặc huỷ.
  2. Rời khỏi chỗ đó một lúc: đi bộ, uống nước, nói chuyện với một người tin cậy. Ít nhất ba mươi phút, lý tưởng là vài giờ.
  3. Trên một tờ nháp thứ hai, viết lại sự việc theo thứ tự thời gian, chỉ ghi hành động, không ghi cảm xúc hay nhận định.
  4. Khoanh phần việc của chính mình trong sự việc đó, dù nhỏ. Đó là phần đi vào bản kiểm điểm.
  5. Viết bản chính từ tờ nháp thứ hai, theo đúng bố cục. Đọc lại một lần như thể người nhận là một người lạ, xoá mọi câu mang giọng đáp trả.

Bước đầu tiên nghe có vẻ lạ nhưng có ích thật: cảm xúc được viết ra một lần sẽ bớt đòi được viết vào bản chính. Điều quan trọng là tờ nháp xả không được nộp nhầm, không chụp gửi ai, không để trong cặp lẫn với bản chính.

Câu viết trong cơn giận và cách viết lại

Những ví dụ giả định dưới đây là câu hay xuất hiện khi người viết đang bực. Cột bên phải giữ lại phần thông tin có ích, bỏ đi phần đáp trả.

Câu viết khi đang bựcĐiều thật sự muốn nóiCâu nên viết
Em không hiểu sao cả nhóm nói chuyện mà chỉ mình em bị gọi lên.Lỗi có nhiều ngườiEm đã nói chuyện riêng với các bạn bàn bên trong tiết Văn sáng thứ Ba.
Em viết bản này vì bị bắt phải viết.Không đồng ý với yêu cầu(Không viết vào bản kiểm điểm; nếu không đồng ý, trao đổi riêng với người yêu cầu)
Thầy đã quát em trước cả lớp mà không nghe em giải thích.Muốn được ngheEm mong được trình bày thêm với thầy về sự việc này vào lúc thầy thuận tiện.
Lỗi này có gì to tát đâu mà phải viết kiểm điểm.Thấy mức xử lý nặng(Bỏ; nếu thấy mức xử lý chưa phù hợp, cha mẹ hoặc bạn trao đổi trực tiếp)
Lần sau em sẽ không bao giờ phát biểu nữa cho khỏi bị nói.Tổn thương, tự ái(Bỏ; đây là cảm xúc cần được nói với người tin cậy, không phải cam kết)

Để ý rằng nhiều câu ở cột trái không được "dịch" sang bản kiểm điểm mà chuyển sang một kênh khác: trao đổi riêng, nhờ cha mẹ nói chuyện, hoặc chỉ cần được lắng nghe. Bản kiểm điểm không phải nơi phù hợp cho mọi điều bạn muốn nói.

Khi bạn thật sự thấy mình bị đối xử bất công

Tách hai việc: phần lỗi của mình và phần mình thấy bất công. Nếu bạn có một phần lỗi, bản kiểm điểm nhận đúng phần đó. Chuyện bất công, ví dụ chỉ mình bạn bị phạt trong khi nhiều người cùng làm, là một việc khác, cần được nói riêng. Trộn hai chuyện vào một bản khiến cả hai đều không được giải quyết.

Nói chuyện trực tiếp, riêng tư. Một câu mở đầu bình tĩnh như "Em xin phép được nói thêm về chuyện hôm qua" thường được đón nhận tốt hơn một bản viết đầy lời phản đối. Chọn lúc người kia không vội, không có đông người.

Nếu không có lỗi, đề nghị viết bản tường trình. Bản tường trình cho bạn kể sự việc trung thực mà không phải tự nhận lỗi. Trong đó bạn chỉ kể, không kết luận ai bất công.

Học sinh: nói với cha mẹ hoặc người lớn tin cậy. Cha mẹ, giáo viên chủ nhiệm, một thầy cô em tin tưởng. Người lớn có thể giúp em trao đổi với nhà trường theo cách đúng mực. Nếu sự việc liên quan đến bắt nạt, đe doạ, hay em cảm thấy không an toàn, báo ngay cho người lớn trước mọi chuyện viết lách.

Người đi làm: dùng kênh phản hồi của đơn vị. Nếu bạn cho rằng mình bị đánh giá không đúng trong bản kiểm điểm cuối năm, hãy tìm hiểu quy trình phản hồi, trao đổi với người quản lý trực tiếp trước, rồi đến kênh tiếp theo nếu cần.

Giọng văn chừng mực: vài nguyên tắc dùng từ

Động từ thay cho tính từ. Viết "bạn S lấy bút của em" thay vì "bạn S rất quá đáng". Động từ kể việc, tính từ phán xét; người đọc tin việc hơn tin phán xét, và chính bạn cũng ít bị bắt bẻ hơn.

Câu kể thay cho câu hỏi. Câu hỏi tu từ như "vậy em sai ở đâu?" nghe như thách thức. Nếu thật sự muốn biết, đặt câu hỏi đó khi gặp trực tiếp, không viết vào bản nộp.

Nói về mình, không nói thay người khác. Viết "em thấy khó hiểu vì sao bài của em bị trừ điểm" thay vì "cô cố tình trừ điểm em". Bạn biết chắc cảm nhận của mình, nhưng không biết chắc ý định của người khác.

Bớt từ tuyệt đối. Những từ như "luôn luôn", "lúc nào cũng", "không bao giờ" khi nói về người khác thường không đúng hoàn toàn, và khiến cả câu bị nghi ngờ. "Ba lần trong tháng này" cụ thể và đáng tin hơn "lúc nào cũng".

Xưng hô đúng mực từ đầu đến cuối. Học sinh xưng "em", gọi thầy cô đúng vai; người đi làm dùng "bản thân" hoặc cách xưng của mẫu đơn vị. Giữ nguyên cách xưng trong cả bản, không đổi giọng khi đến đoạn bực.

Cha mẹ giúp con bình tĩnh trước khi viết

Nhiều em về nhà với tờ giấy phải viết kiểm điểm và một cơn giận chưa nguôi. Phản xạ của cha mẹ thường là một trong hai cực: mắng thêm vì con bị phạt, hoặc bênh con và trách thầy cô. Cả hai đều khiến con khó bình tĩnh và khó nhìn lại sự việc. Cách giúp hiệu quả hơn là lắng nghe trước, hỏi sau.

Bạn có thể để con kể hết, không ngắt lời, kể cả khi con nói những câu nặng. Sau đó mới hỏi những câu giúp con tách sự việc ra: "Lúc đó con đang làm gì?", "Bạn kia làm gì?", "Nếu được làm lại, con sẽ làm khác chỗ nào?". Những câu hỏi này giúp con tự tìm ra phần của mình, thay vì bị người lớn chỉ ra.

Khi con viết, cha mẹ ngồi gần nhưng để con tự viết bằng lời của con. Nếu con thấy bị oan, cha mẹ không bắt con nhận lỗi để cho xong; hãy liên hệ giáo viên chủ nhiệm để nghe thêm và trao đổi. Phần ý kiến phụ huynh ở cuối bản kiểm điểm là chỗ để cha mẹ ghi nhận việc đã nói chuyện với con và cùng con sửa, không phải chỗ để tranh luận với nhà trường.

Dấu hiệu bản viết vẫn còn "nóng" trước khi nộp

Sau khi viết bản chính, đọc lại và kiểm tra những dấu hiệu dưới đây. Có từ hai dấu hiệu trở lên, bạn nên sửa hoặc chờ thêm một lúc.

  • Có câu hỏi tu từ như "tại sao chỉ mình em", "có ai như vậy không".
  • Có từ ngữ mỉa mai hoặc dấu chấm than nhiều lần.
  • Phần kể người khác sai dài hơn phần kể mình đã làm gì.
  • Có câu điều kiện ngầm trách người nhận: "nếu thầy chịu nghe thì…", "giá như cô hỏi kỹ hơn…".
  • Có lời hứa tiêu cực, kiểu bỏ cuộc: "em sẽ không tham gia gì nữa".
  • Bạn thấy ngại nếu bản viết này được đọc to trước người nhận.

Nếu bản viết qua được danh sách này, bạn đã làm được việc khó: biến một lúc giận thành một văn bản chừng mực. Điều đó không có nghĩa là bạn chấp nhận mọi đánh giá; chỉ có nghĩa là bạn chọn nói đúng việc, đúng chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Nếu bắt buộc phải nộp ngay trong buổi, không có thời gian chờ thì sao?

Bạn vẫn có thể dành năm phút hít thở, uống nước, rồi viết nháp ngắn chỉ gồm sự việc và phần việc của mình trước khi viết bản chính. Viết ngắn, chỉ những gì chắc chắn. Nếu thấy cần nói thêm điều bất công, ghi nhớ để trao đổi riêng sau, không đưa vào bản nộp vội.

Có nên viết trong bản kiểm điểm rằng mình không đồng ý không?

Thường không nên viết dưới dạng phản đối. Nếu không có lỗi, đề nghị viết bản tường trình thay thế. Nếu có một phần lỗi, nhận phần đó và có thể thêm một câu bình tĩnh như "em mong được trình bày thêm về sự việc". Phần không đồng ý nên trao đổi trực tiếp.

Con viết bản kiểm điểm với lời lẽ hỗn, cha mẹ nên làm gì?

Đừng mắng ngay. Hỏi con vì sao viết như vậy, lắng nghe điều con thấy bất công. Sau đó giải thích rằng lời lẽ đó khiến thầy cô khó nghe con, rồi để con tự viết lại sau khi bình tĩnh. Nếu con có lý do chính đáng, cha mẹ trao đổi với giáo viên chủ nhiệm.

Đã lỡ nộp bản kiểm điểm viết lúc nóng giận thì sửa thế nào?

Bạn có thể chủ động gặp người nhận, nói rằng mình đã viết lúc chưa bình tĩnh và xin được nộp lại bản khác. Phần lớn thầy cô, người quản lý đánh giá cao sự chủ động này. Bản viết lại giữ đúng sự việc, bỏ những câu mang giọng đáp trả.

Thấy bị đánh giá sai trong bản kiểm điểm cuối năm ở cơ quan thì làm gì?

Trước hết, đọc kỹ nhận xét và đối chiếu với kết quả công việc có thể chứng minh. Sau đó trao đổi với người quản lý trực tiếp, mang theo bằng chứng cụ thể. Nếu chưa thoả đáng, tìm hiểu quy trình phản hồi, kiến nghị theo quy định đánh giá hiện hành của đơn vị.

Có nên nhờ bạn bè đọc bản kiểm điểm trước khi nộp không?

Có thể nhờ một người bình tĩnh, tin cậy đọc, nhất là khi bạn sợ mình còn giận. Nhưng chọn người không liên quan trực tiếp đến sự việc, và đừng chia sẻ rộng, nhất là khi bản viết nhắc đến người khác. Người đọc chỉ cần góp ý giọng văn, phần nội dung vẫn là của bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138