Viên chức làm thư viện, văn hoá viết bản kiểm điểm cuối năm như mọi viên chức khác, nhưng có một khó khăn riêng: phần lớn công việc là phục vụ, khó quy ra kết quả. Giải pháp là chọn vài chỉ số đo được từ sổ sách của chính đơn vị như lượt phục vụ, số đầu sách xử lý, số hoạt động tổ chức, rồi kể ngắn chất lượng của một hai hoạt động tiêu biểu.
Bài này dành cho viên chức thư viện trường học, thư viện công cộng, nhân viên trung tâm văn hoá – thể thao, nhà văn hoá, bảo tàng ở địa phương. Bạn sẽ có danh sách chỉ số gợi ý, cách viết về hoạt động cộng đồng không thành bản tin, cách nêu hạn chế khi ngân sách và nhân lực đều mỏng, và một đoạn mẫu theo sự việc giả định.
Vì sao công việc thư viện, văn hoá dễ thành bản kiểm điểm rỗng
Một ngày của viên chức thư viện trường có thể gồm: mở cửa đón học sinh giờ ra chơi, cho mượn và nhận lại sách, xếp giá, nhập sách mới, làm thẻ, chuẩn bị tiết đọc thư viện cho một lớp, sửa lại vài cuốn bị rách. Không việc nào có kết quả rõ như một bài kiểm tra hay một hồ sơ trả đúng hẹn. Đến cuối năm, khi ngồi viết, người ta dễ rơi vào những câu như "phục vụ bạn đọc nhiệt tình, chu đáo" và dừng ở đó.
Viên chức trung tâm văn hoá cũng vậy. Một năm có thể tổ chức hàng chục chương trình, nhưng bản kiểm điểm lại giống một bản tin liệt kê ngày lễ, không thấy vai trò của người viết ở đâu: bạn lên kịch bản, lo âm thanh ánh sáng, tập luyện cho đội văn nghệ, hay chỉ có mặt?
Người đánh giá cần hai thứ: khối lượng bạn đã gánh và phần đóng góp của riêng bạn trong những việc làm chung. Phần dưới đây giúp bạn tách hai thứ đó ra khỏi đống việc lặt vặt.
Chỉ số gợi ý theo từng loại đơn vị
Chọn ba đến năm chỉ số có sẵn số liệu, không cần dùng hết. Các con số ví dụ là giả định.
| Đơn vị | Chỉ số đo được | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Thư viện trường học | Lượt mượn, số tiết đọc thư viện tổ chức, số đầu sách nhập và xử lý, số sách được sửa chữa | Khoảng 4.000 lượt mượn trong năm; tổ chức 60 tiết đọc thư viện; nhập và xử lý 300 đầu sách |
| Thư viện công cộng | Lượt bạn đọc, số thẻ mới, số đợt luân chuyển sách xuống cơ sở, số tài liệu được số hoá | Ba đợt luân chuyển sách về các điểm đọc ở xã; số hoá khoảng 500 trang tài liệu địa chí |
| Trung tâm văn hoá – thể thao | Số chương trình chủ trì hoặc tham gia, vai trò trong từng chương trình, số lớp năng khiếu duy trì | Chủ trì kịch bản bốn chương trình; duy trì hai lớp năng khiếu cho thiếu nhi suốt hè |
| Bảo tàng, nhà truyền thống | Số lượt khách được thuyết minh, số hiện vật kiểm kê, bảo quản, số buổi giáo dục cho học sinh | Thuyết minh cho khoảng 50 đoàn học sinh; kiểm kê lại toàn bộ hiện vật kho số 2 |
| Nhà văn hoá, điểm sinh hoạt cộng đồng | Số buổi mở cửa, câu lạc bộ duy trì, việc phối hợp với khu dân cư | Duy trì câu lạc bộ dưỡng sinh và câu lạc bộ đọc sách cho người cao tuổi |
Nguồn số liệu là sổ mượn trả, phần mềm quản lý thư viện, biên bản kiểm kê, kế hoạch hoạt động đã được duyệt. Đừng ước lượng cho tròn, vì đơn vị thư viện và văn hoá thường bị kiểm tra chính những con số này.
Viết về hoạt động cộng đồng: tách rõ phần của bạn
Nêu vai trò bằng động từ. Chủ trì, xây dựng kịch bản, phụ trách hậu cần, dẫn chương trình, tập luyện, thuyết minh. Mỗi chương trình một vai trò rõ, thay vì "tham gia tổ chức thành công các hoạt động".
Chọn một hai hoạt động tiêu biểu để kể kỹ. Ví dụ giả định: "xây dựng chương trình Ngày sách cho học sinh với ba hoạt động: đổi sách cũ, kể chuyện theo sách, trưng bày sách do học sinh giới thiệu; huy động được mười lớp tham gia". Một đoạn như vậy cho thấy cách bạn làm việc.
Ghi nhận phần phối hợp. Hoạt động văn hoá ít khi một người làm được. Nêu bạn đã phối hợp với giáo viên chủ nhiệm, đoàn thanh niên, khu dân cư, hội người cao tuổi ra sao. Viết như vậy không làm giảm công của bạn mà cho thấy bạn biết kéo người tham gia.
Nêu điều rút ra sau hoạt động. Một dòng về điều chưa ổn và đã điều chỉnh lần sau, chẳng hạn chương trình đầu tiên ít người đến vì thông báo muộn, các chương trình sau thông báo trước một tuần qua khu phố. Đây là thứ phân biệt bản kiểm điểm với bản tin.
Không dùng ảnh và lời khen của người tham dự làm phần chính. Ảnh và lời khen có thể là minh chứng phụ khi được hỏi, nhưng bản kiểm điểm cần việc và kết quả, không cần lời chứng thực.
Đoạn mẫu của viên chức thư viện trường (sự việc giả định)
Tình huống giả định: chị Vũ Thị H, viên chức thư viện Trường THCS V, phụ trách thư viện và kiêm thiết bị dạy học.
Kết quả thực hiện nhiệm vụ: Bản thân mở cửa thư viện đủ các buổi theo lịch, kể cả giờ ra chơi; ghi nhận khoảng 3.500 lượt mượn sách trong năm học. Phối hợp với giáo viên Ngữ văn tổ chức 45 tiết đọc thư viện cho khối 6 và 7. Nhập, phân loại và xử lý khoảng 250 đầu sách mới; sửa chữa, đóng lại khoảng 120 cuốn sách rách. Xây dựng góc đọc ở hành lang tầng hai với sách do học sinh quyên góp. Về thiết bị, lập sổ theo dõi mượn trả, kiểm kê cuối năm đầy đủ, báo hỏng kịp thời các thiết bị cần sửa.
Hạn chế: Việc cập nhật dữ liệu sách lên phần mềm quản lý thư viện còn chậm, cuối năm còn khoảng 80 đầu sách chưa nhập; một số tiết đọc phải huỷ do trùng lịch thi mà chưa báo trước cho giáo viên bộ môn. Nguyên nhân chủ yếu do bản thân chưa sắp xếp thời gian cố định cho phần nhập liệu và chưa đối chiếu lịch đọc với lịch thi của trường.
Hướng khắc phục: Dành hai buổi chiều mỗi tuần cho nhập liệu đến khi hết sách tồn; lập lịch tiết đọc theo tháng sau khi có lịch kiểm tra của trường.
Đoạn mẫu không dùng một chữ "nhiệt tình" nào, nhưng người đọc hình dung được ngay khối lượng và cách làm việc của người viết.
Số hoá và thư viện điện tử: viết khi mới bắt đầu
Nhiều thư viện trường và thư viện địa phương đang chuyển dần sang quản lý bằng phần mềm, số hoá tài liệu, mở tài khoản đọc trực tuyến cho bạn đọc. Phần lớn mới ở bước đầu, làm từng phần, và người phụ trách thường là chính viên chức thư viện vốn đã nhiều việc. Bản kiểm điểm là chỗ để ghi lại những bước đi đầu tiên đó cho đúng.
Cách viết tốt là nêu mức độ hoàn thành thật thay vì dùng những từ to như "hoàn thành chuyển đổi số thư viện". Ví dụ giả định: "đã nhập khoảng 60% đầu sách hiện có vào phần mềm quản lý; số hoá xong bộ tài liệu địa chí của xã cũ; hướng dẫn học sinh khối 6 tra cứu sách trên máy tính của thư viện". Ba câu ngắn, mỗi câu một việc, có mức độ.
Khi nêu hạn chế ở phần này, bạn tách rõ điều thuộc về mình như chưa thành thạo phần mềm, chậm nhập liệu, với điều thuộc về điều kiện như máy tính cũ, đường truyền yếu. Phần hướng khắc phục chọn việc cụ thể: học thêm cách dùng phần mềm, đặt mục tiêu nhập liệu theo tháng, xin hỗ trợ của giáo viên tin học trong trường.
Nêu hạn chế khi kinh phí và nhân lực đều mỏng
Thư viện, nhà văn hoá thường ít kinh phí, ít người. Viết hạn chế trong hoàn cảnh đó cần tách bạch:
- Hạn chế của bản thân viết trước, rõ ràng: chậm nhập liệu, chưa tổ chức được hoạt động đã đề ra, kiểm kê chưa đúng hạn.
- Khó khăn khách quan viết sau, ngắn, đúng sự thật: thiếu sách mới, phòng đọc chật, chỉ có một người phụ trách.
- Không dùng khó khăn khách quan để che hạn chế của mình; hai thứ này người đọc đều phân biệt được.
- Nếu đã đề xuất cải thiện điều kiện bằng văn bản, ghi lại ngày đề xuất và kết quả; đó là việc bạn đã làm.
- Hướng khắc phục chọn việc trong tầm tay, chẳng hạn kêu gọi quyên góp sách, xin hỗ trợ từ đoàn thanh niên, chứ không ghi "đề nghị cấp thêm kinh phí".
- Không phê phán lãnh đạo hay đơn vị khác trong bản kiểm điểm; kiến nghị nếu có đưa vào cuộc họp.
Một bản kiểm điểm biết đặt khó khăn đúng chỗ thường được đánh giá cao hơn bản kể khổ dài, vì nó cho thấy người viết vẫn làm được việc trong điều kiện có hạn.
Chuẩn bị số liệu suốt năm để cuối năm không phải đếm lại
Viên chức thư viện, văn hoá có thể tiết kiệm nhiều thời gian nếu ghi chép đều:
- Đầu năm, chọn ba đến năm chỉ số sẽ theo dõi, ghi lên trang đầu sổ công tác.
- Cuối mỗi tháng, chép số liệu tháng từ sổ mượn trả hoặc phần mềm vào một bảng nhỏ.
- Sau mỗi hoạt động, ghi ba dòng: vai trò của mình, số người tham gia ước tính, điều rút ra.
- Cuối học kỳ hoặc giữa năm, cộng số liệu và đối chiếu với kế hoạch, điều chỉnh nếu đang chậm.
- Cuối năm, viết bản kiểm điểm từ bảng số liệu và các ghi chép hoạt động.
Bảng số liệu tháng còn dùng được cho báo cáo của đơn vị, cho đợt kiểm tra thư viện và cho chính bạn khi cần đề xuất thêm sách hay thêm giờ mở cửa. Khi chuyển công tác, bàn giao bảng này cho người sau cũng giúp họ nối tiếp được việc của bạn thay vì bắt đầu lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên thư viện trường làm hợp đồng có phải viết bản kiểm điểm không?
Thường có, nhưng theo quy chế đánh giá người lao động hợp đồng của nhà trường, mẫu có thể khác viên chức. Hỏi văn phòng trường để nhận mẫu. Cách đưa số liệu cụ thể vào vẫn hữu ích như nhau.
Thư viện ít người đến thì viết kết quả thế nào?
Nêu đúng số liệu, kèm những việc bạn đã làm để thu hút bạn đọc và kế hoạch năm sau. Không thổi phồng số lượt. Người đánh giá cần thấy bạn đã cố gắng thay đổi tình hình, không chỉ con số.
Kiêm nhiệm nhiều việc như thiết bị, văn thư thì kể thế nào?
Mỗi nhiệm vụ kiêm nhiệm một mục ngắn có kết quả riêng. Đừng gộp chung, vì người đánh giá có thể không biết hết bạn đang gánh những việc gì ngoài thư viện.
Có nên nêu các chương trình văn nghệ đạt giải không?
Có thể nêu nếu bạn là người trực tiếp dàn dựng, tập luyện, và ghi đúng giải đã được công bố. Giải thưởng là kết quả phụ; vai trò và cách làm của bạn mới là phần chính của bản kiểm điểm.
Làm việc ở bảo tàng, phần bảo quản hiện vật viết sao cho dễ hiểu?
Nêu số hiện vật đã kiểm kê, số hiện vật được xử lý bảo quản, việc giữ điều kiện kho theo quy định, và sự cố nếu có. Tránh thuật ngữ quá chuyên khi người đọc là tập thể đa ngành.
Bản kiểm điểm có nên kèm đề xuất cải thiện thư viện không?
Một hai dòng ở phần phương hướng là hợp lý nếu đề xuất gắn với việc bạn sẽ làm. Đề xuất dài về kinh phí, cơ sở vật chất nên viết thành văn bản riêng gửi lãnh đạo, không đặt vào bản kiểm điểm cá nhân.