Xử lý học sinh vi phạm ở trường hiện nay đặt trọng tâm vào giáo dục: giúp em nhận ra lỗi và sửa, tôn trọng nhân phẩm, phù hợp lứa tuổi, có nghe em trình bày và có thông tin cho gia đình. Hình thức cụ thể theo từng cấp học được quy định trong văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo và nội quy của từng trường; gia đình nên đọc chính các văn bản đó thay vì dựa vào lời kể.
Bài này dành cho phụ huynh và học sinh muốn hiểu ở mức nguyên tắc chuyện gì thường diễn ra khi một vi phạm được xử lý: văn bản nào làm căn cứ, những nguyên tắc chung, các bước hay gặp, quyền của học sinh và gia đình, những cách làm không được chấp nhận, và nên làm gì khi chưa đồng ý. Bài không thay cho việc đọc văn bản gốc và nội quy trường, cũng không thay cho tư vấn pháp lý trong vụ việc cụ thể.
Xử lý học sinh vi phạm để làm gì
Một học sinh đi học muộn, dùng điện thoại trong giờ, xô xát với bạn hay gian lận khi kiểm tra đều đang ở tuổi học cách sống cùng người khác. Mục đích của việc xử lý vi phạm ở trường không phải để em chịu khổ tương xứng với lỗi, mà để em hiểu điều mình làm ảnh hưởng thế nào đến người khác và đến chính mình, rồi có cơ hội sửa. Tinh thần đó xuyên suốt cách ngành giáo dục nói về kỷ luật học sinh những năm gần đây.
Hiểu được mục đích giúp gia đình có cách phản ứng phù hợp. Khi con bị nhắc nhở hay phải viết bản tự kiểm điểm, đó là một biện pháp giáo dục, không phải dấu chấm hết cho hạnh kiểm hay tương lai của con. Ngược lại, khi thấy một cách xử lý làm con bị tổn thương danh dự hay thân thể, gia đình có cơ sở để trao đổi lại với nhà trường, vì cách làm đó đi ngược mục đích giáo dục.
Mục đích giáo dục cũng có nghĩa là lỗi được nhìn trong hoàn cảnh: em bao nhiêu tuổi, đây là lần đầu hay lặp lại, vì sao em làm vậy, em đã nhận ra và sửa thế nào. Hai học sinh cùng một lỗi có thể được xử lý khác nhau vì hoàn cảnh khác nhau, và điều đó không có nghĩa là bất công.
Văn bản nào làm căn cứ
Với học sinh phổ thông, văn bản chung hiện hành về khen thưởng, kỷ luật học sinh là Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Điểm được nhắc nhiều khi văn bản này ban hành là tinh thần coi kỷ luật học sinh là biện pháp giáo dục: các biện pháp hướng tới nhắc nhở, phê bình, yêu cầu học sinh tự kiểm điểm, xin lỗi, sửa chữa, tuỳ cấp học, thay cho những hình thức mang tính loại học sinh ra khỏi môi trường học tập như trước. Chi tiết từng hình thức, áp dụng cho cấp học nào, thẩm quyền và trình tự ra sao, gia đình nên đọc nguyên văn thông tư.
Bên cạnh văn bản chung, mỗi trường có nội quy riêng, thường được phổ biến đầu năm học và có khi kèm bản cam kết cho học sinh, phụ huynh ký. Nội quy cụ thể hoá những điều như giờ giấc, đồng phục, điện thoại, cách xử lý từng loại vi phạm thường gặp. Nội quy của trường phải phù hợp với quy định chung; khi thấy một điều trong nội quy có vẻ không phù hợp, gia đình có thể hỏi nhà trường căn cứ.
Với sinh viên đại học, cao đẳng, việc xử lý vi phạm theo quy chế công tác sinh viên và quy chế của từng trường, khác với học sinh phổ thông. Sinh viên nên đọc sổ tay sinh viên và quy chế đào tạo của trường mình. Bài này tập trung vào học sinh phổ thông.
Những nguyên tắc chung thường thấy
Dù chi tiết khác nhau giữa các văn bản và nội quy, cách xử lý học sinh vi phạm thường dựa trên những nguyên tắc sau. Gia đình có thể dùng danh sách này để tự đối chiếu khi con gặp chuyện:
- Giáo dục là chính: biện pháp nhằm giúp học sinh nhận ra lỗi và sửa, không nhằm trừng phạt.
- Tôn trọng nhân phẩm: không xúc phạm danh dự, không làm tổn hại thân thể, tinh thần của học sinh.
- Phù hợp lứa tuổi: học sinh tiểu học, THCS, THPT được đối xử theo mức phát triển khác nhau.
- Khách quan, công bằng: xem xét đúng sự việc, hoàn cảnh, mức độ, thái độ nhận lỗi.
- Học sinh được trình bày: em được nói phía mình, viết bản tự kiểm điểm hoặc bản tường trình.
- Gia đình được biết và phối hợp: cha mẹ hoặc người giám hộ được thông tin và cùng tham gia giáo dục con.
- Có theo dõi sau đó: tiến bộ của học sinh được ghi nhận, không để một lỗi theo em mãi.
Nếu một cách xử lý con gặp phải đi ngược rõ ràng với các nguyên tắc này, như bị xúc phạm trước lớp hay không được nói phía mình, đó là điểm gia đình nên trao đổi lại với nhà trường một cách bình tĩnh, có chuẩn bị.
Các bước thường gặp khi một vi phạm được xử lý
Trình tự cụ thể do văn bản chung và nội quy trường quy định, có thể khác nhau tuỳ mức độ vi phạm. Với phần lớn vi phạm thường gặp, các bước dưới đây hay diễn ra:
- Ghi nhận sự việc: giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm hoặc người phụ trách nắm được sự việc, nghe các bên liên quan.
- Nghe học sinh trình bày: em được hỏi chuyện, có thể được yêu cầu viết bản tự kiểm điểm hoặc bản tường trình.
- Thông tin cho gia đình: phụ huynh được báo, có khi được mời đến trao đổi, ký hoặc ghi ý kiến vào bản kiểm điểm.
- Áp dụng biện pháp phù hợp với mức độ và hoàn cảnh, theo đúng thẩm quyền quy định.
- Theo dõi và ghi nhận: giáo viên chủ nhiệm cùng gia đình theo dõi sự tiến bộ trong thời gian sau đó.
Với những sự việc nghiêm trọng, như gây thương tích cho bạn hay có dấu hiệu vi phạm pháp luật, trình tự sẽ khác và có thể có sự tham gia của cơ quan chức năng. Lúc đó gia đình nên tìm tư vấn pháp lý, ví dụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, trước khi để con viết hay ký bất kỳ giấy tờ nào nhận trách nhiệm.
Quyền của học sinh và gia đình trong quá trình xử lý
Bảng dưới đây nêu những quyền mang tính nguyên tắc và cách thực hiện một cách đúng mực. Tên gọi và thủ tục cụ thể nên đối chiếu với văn bản và nội quy của trường.
| Quyền | Thực hiện thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Được biết mình bị xử lý vì việc gì | Hỏi giáo viên chủ nhiệm về sự việc cụ thể | Hỏi rõ thời gian, nội dung, người chứng kiến |
| Được trình bày phía mình | Viết bản tự kiểm điểm hoặc bản tường trình kể đúng sự việc | Kể trung thực, không nhận oan, không chối điều mình làm |
| Gia đình được thông tin | Nhà trường liên lạc, mời trao đổi | Phụ huynh chủ động liên lạc nếu chỉ nghe từ con |
| Được đối xử tôn trọng | Báo với giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu khi bị xúc phạm | Ghi lại sự việc: ngày, nơi, lời nói, người có mặt |
| Đề nghị xem xét lại | Trao đổi trực tiếp, sau đó có thể gửi ý kiến bằng văn bản | Bình tĩnh, có căn cứ, tập trung vào sự việc |
| Được ghi nhận tiến bộ | Hỏi giáo viên chủ nhiệm về việc theo dõi sau xử lý | Gia đình báo cho cô khi thấy con thay đổi tích cực |
Quyền đi kèm trách nhiệm. Học sinh có quyền trình bày thì cũng có trách nhiệm trình bày trung thực. Gia đình có quyền đề nghị xem xét lại thì cũng nên lắng nghe thông tin từ phía nhà trường trước khi kết luận.
Những cách làm không được chấp nhận
Đánh, xúc phạm thân thể. Bất kỳ hình thức tác động lên thân thể nào, kể cả bắt đứng nắng, bắt quỳ, bắt chạy nhiều vòng như hình phạt, đều đi ngược nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm.
Làm nhục trước tập thể. Bắt đứng trước lớp kể tội, gọi bằng biệt danh xúc phạm, đọc bản kiểm điểm trước toàn trường để răn đe, là những cách làm tổn thương danh dự học sinh.
Công khai trên mạng. Đăng ảnh, tên, bản kiểm điểm của học sinh lên mạng xã hội hay nhóm phụ huynh chung để "làm gương" không phù hợp với việc bảo vệ trẻ em.
Phạt cả lớp vì lỗi của một vài em. Mỗi học sinh chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Phạt tập thể dễ dẫn đến việc các em trút giận lên bạn bị coi là nguyên nhân.
Ép nhận lỗi. Buộc học sinh ký vào bản kiểm điểm ghi sẵn lỗi em không thừa nhận, khi chưa làm rõ sự việc, đi ngược quyền được trình bày.
Thu tiền như một hình phạt. Nếu được yêu cầu nộp một khoản tiền "phạt" không rõ căn cứ, gia đình nên hỏi nhà trường dựa trên quy định nào. Bồi thường khi làm hư hỏng tài sản là chuyện khác, cần xác định thiệt hại rõ ràng.
Khi gia đình chưa đồng ý với cách xử lý
Bước đầu tiên luôn là trao đổi trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm. Trước khi gặp, hãy nghe con kể kỹ, ghi lại sự việc theo thứ tự thời gian, và chuẩn bị những câu hỏi cụ thể: con bị xử lý vì việc gì, căn cứ điều nào trong nội quy, con đã được trình bày chưa. Đi gặp với tâm thế muốn hiểu, không phải muốn thắng, thường giải quyết được phần lớn vướng mắc.
Nếu sau khi trao đổi vẫn chưa thống nhất, gia đình có thể xin gặp ban giám hiệu, và khi cần thì gửi ý kiến bằng văn bản, nêu rõ sự việc, điểm chưa đồng ý và đề nghị cụ thể. Giữ giọng văn tôn trọng, tránh những lời quy kết. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, không còn cấp huyện; khi cần phản ánh lên cấp quản lý, gia đình tìm hiểu kênh tiếp nhận của Sở Giáo dục và Đào tạo hoặc UBND xã, phường nơi trường đóng, tuỳ theo trường thuộc cấp nào quản lý.
Trong suốt quá trình, nên chú ý đến con. Một đứa trẻ thấy bố mẹ và thầy cô căng thẳng vì mình dễ cảm thấy có lỗi gấp đôi, hoặc ngược lại, nghĩ rằng mình hoàn toàn đúng. Nói với con rằng người lớn đang cùng làm rõ sự việc, con chỉ cần kể thật và tiếp tục đi học bình thường. Nếu sự việc liên quan đến thương tích, bắt nạt nghiêm trọng hay có dấu hiệu vi phạm pháp luật, nên hỏi luật sư để biết quyền và trách nhiệm của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh hiện nay còn bị đuổi học không?
Theo tinh thần văn bản hiện hành về khen thưởng, kỷ luật học sinh phổ thông, các biện pháp hướng tới giáo dục như nhắc nhở, phê bình, tự kiểm điểm, thay cho hình thức loại học sinh khỏi trường. Gia đình nên đọc nguyên văn Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT và nội quy trường để biết chi tiết.
Bị viết bản tự kiểm điểm có ảnh hưởng đến học bạ không?
Việc đánh giá rèn luyện, hạnh kiểm của học sinh do nhà trường thực hiện theo quy định về đánh giá học sinh. Một lần viết bản tự kiểm điểm là biện pháp giáo dục. Nếu băn khoăn, phụ huynh nên hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm về cách nhà trường ghi nhận.
Con bị phạt đứng ngoài nắng thì gia đình làm gì?
Hỏi con kỹ về sự việc, rồi trao đổi bình tĩnh với giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu. Hình phạt tác động lên thân thể đi ngược nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm học sinh. Nếu con có dấu hiệu bị ảnh hưởng sức khoẻ, đưa con đi khám trước.
Học sinh có được tự viết bản tường trình khi không đồng ý với nội dung bản kiểm điểm không?
Học sinh có quyền trình bày phía mình. Em có thể lễ phép đề nghị được viết bản tường trình kể lại sự việc theo những gì em biết. Phụ huynh nên cùng trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để sự việc được xem xét từ nhiều phía.
Nội quy trường quy định khác với thông tư thì theo cái nào?
Nội quy của trường phải phù hợp với quy định chung của ngành. Nếu thấy một điều trong nội quy có vẻ không phù hợp, gia đình có thể hỏi nhà trường căn cứ, trao đổi với ban giám hiệu. Khi cần, hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Sinh viên vi phạm quy chế có áp dụng thông tư này không?
Không. Sinh viên đại học, cao đẳng chịu sự điều chỉnh của quy chế công tác sinh viên và quy chế riêng của từng trường. Sinh viên nên đọc sổ tay sinh viên, quy chế đào tạo và hỏi phòng công tác sinh viên của trường.