Khi con mang bản kiểm điểm về nhà xin chữ ký, điều quan trọng nhất cha mẹ làm trong tối hôm đó là nghe con kể hết trước khi nói, rồi cùng con tìm nguyên nhân thật và một việc cụ thể con sẽ làm khác đi; chữ ký là bước cuối, không phải bước đầu. Một tờ giấy từ trường có thể là dịp để con học cách nhận lỗi, hoặc là lần con học cách giấu bố mẹ, tuỳ vào mười phút đầu tiên của cuộc nói chuyện.
Bài này dành cho phụ huynh có con học tiểu học lớn, THCS, THPT vừa nhận bản kiểm điểm từ trường. Bạn sẽ có cách giữ bình tĩnh trong mười phút đầu, những câu hỏi mở, bảng câu nên nói và câu nên tránh, cách xử lý khi lời con kể khác với nội dung trong giấy, và cách biến cuộc nói chuyện thành việc làm ở nhà. Phần ghi ý kiến phụ huynh vào bản kiểm điểm chỉ được nhắc ngắn; trọng tâm là cuộc nói chuyện.
Mười phút đầu quyết định nhiều điều
Phần lớn trẻ đưa bản kiểm điểm cho bố mẹ trong tâm trạng lo lắng: sợ bị mắng, sợ bị phạt, sợ bố mẹ thất vọng. Có em chần chừ cả buổi tối, có em đưa vội lúc bố mẹ đang nấu cơm để "qua cho nhanh". Phản ứng của cha mẹ trong mấy phút đầu sẽ dạy con điều quan trọng hơn mọi lời giảng: lần sau có chuyện, con có nên kể với bố mẹ không.
Nếu bạn đang mệt hoặc đang giận, cách tốt nhất là nói thật: "Bố đọc rồi. Bố đang hơi bực, nên để sau bữa tối hai bố con nói chuyện kỹ nhé". Câu đó cho con biết bố mẹ coi chuyện này nghiêm túc, đồng thời không biến nó thành một trận mắng. Hãy hẹn một giờ cụ thể và giữ đúng hẹn, đừng để con chờ trong lo lắng cả tối.
Khi ngồi nói chuyện, chọn chỗ riêng, không có anh chị em hay ông bà ngồi nghe, tắt ti vi, để điện thoại ra xa. Ngồi cạnh con thay vì đứng trước mặt con. Những chi tiết nhỏ ấy cho con cảm giác đây là cuộc nói chuyện, không phải một buổi xét xử.
Nếu cả bố và mẹ cùng muốn nói chuyện với con, nên thống nhất với nhau trước một chút: ai mở lời, điều gì cả hai đều đồng ý. Hai người lớn cùng chất vấn một đứa trẻ dễ khiến con thấy bị dồn vào góc. Nếu bố mẹ có ý khác nhau về cách xử lý, hãy bàn riêng sau, đừng tranh luận trước mặt con.
Nghe trước, hỏi sau: những câu hỏi mở
Câu hỏi đóng như "Có phải con nói chuyện trong lớp không?" chỉ nhận được "có" hoặc "không". Câu hỏi mở mời con kể. Một số câu cha mẹ có thể dùng:
- "Con kể bố mẹ nghe chuyện hôm đó từ đầu được không?"
- "Lúc đó con đang nghĩ gì, cảm thấy thế nào?"
- "Theo con, cô thấy chuyện đó thế nào?"
- "Có chuyện gì xảy ra trước đó làm con khó chịu không?"
- "Phần nào trong chuyện này con thấy là lỗi của con?"
- "Nếu được làm lại, con sẽ làm khác ở chỗ nào?"
- "Con cần bố mẹ giúp gì để lần sau dễ hơn?"
Khi con kể, cố gắng không ngắt lời, không sửa từng chi tiết, không bình luận ngay. Gật đầu, nhắc lại một câu để con biết bạn đang nghe: "À, tức là bạn trêu con trước, rồi con quay xuống nói lại". Với trẻ nhỏ, có thể cần hỏi nhiều lần bằng cách khác nhau. Với trẻ lớn, đôi khi con cần im lặng một lúc trước khi kể, đừng vội lấp khoảng im lặng đó bằng lời giảng.
Câu nên nói và câu nên tránh
Cùng một ý, cách nói khác nhau sẽ khiến con mở lòng hoặc đóng cửa. Một số ví dụ giả định:
| Tình huống | Câu nên tránh | Câu nên nói |
|---|---|---|
| Vừa đọc xong bản kiểm điểm | "Lại nữa à? Mày định làm bố mẹ xấu hổ đến bao giờ?" | "Bố mẹ đọc rồi. Mình ngồi nói chuyện nhé." |
| Con nhận lỗi | "Biết sai sao còn làm?" | "Bố mẹ quý vì con nói thật. Giờ mình tính cách sửa." |
| Con giải thích lý do | "Không cần lý do, sai là sai." | "Bố mẹ hiểu lúc đó con bực. Còn cách nào khác con làm được không?" |
| Con im lặng | "Câm à? Trả lời đi!" | "Con chưa muốn nói cũng được. Bố mẹ ở đây khi con sẵn sàng." |
| So sánh | "Nhìn bạn A nhà bác kia xem." | "Mình chỉ nói về con và chuyện này thôi." |
| Kết thúc | "Lần sau mà còn thế thì biết tay." | "Mình thống nhất con sẽ làm việc này. Cuối tuần bố mẹ con mình xem lại." |
Câu nên tránh thường có chung một điểm: chúng nói về con người của con thay vì về hành vi. Đứa trẻ nghe "con hư" sẽ nghĩ mình là đứa hư; đứa trẻ nghe "việc con cãi lại cô là không đúng" sẽ nghĩ về việc cãi lại cô. Giữ trọng tâm ở hành vi giúp con thấy lỗi có thể sửa được.
Khi lời con kể khác với nội dung bản kiểm điểm
Đôi khi con kể một đằng, giấy ghi một nẻo. Ví dụ giả định: bản kiểm điểm ghi "em đã đánh bạn trong giờ ra chơi", còn con kể rằng bạn kia xô con trước, con chỉ đẩy ra. Phản ứng thường gặp của cha mẹ là một trong hai cực: tin ngay con và nổi giận với nhà trường, hoặc tin ngay giấy và mắng con nói dối. Cả hai đều vội.
Cách làm cân bằng hơn là chưa ký vội. Nói với con: "Bố mẹ nghe con rồi. Bố mẹ sẽ hỏi thêm cô để hiểu rõ, rồi mới ký". Sau đó liên lạc với cô chủ nhiệm, nói bình tĩnh: "Cháu kể sự việc hơi khác với nội dung trong bản kiểm điểm, gia đình muốn nghe thêm từ phía cô để hiểu đúng". Thầy cô thường có thông tin từ nhiều phía mà con không thấy, và ngược lại, có thể thầy cô chưa nghe hết phía con.
Nếu sau khi trao đổi, con thật sự có phần lỗi, hãy giúp con nhận đúng phần đó và sửa lại bản kiểm điểm nếu cô đồng ý. Nếu con bị nhận oan, gia đình đề nghị nhà trường xem xét lại, có thể cho con viết bản tường trình kể đúng sự việc. Không ép con ký nhận lỗi mình không làm chỉ để "cho xong", vì điều con học được từ đó là sự thật không quan trọng. Nếu trong lời kể của con có dấu hiệu bị bắt nạt, hãy hỏi kỹ thêm và báo nhà trường để con được bảo vệ.
Cùng con tìm nguyên nhân thật
Thiếu ngủ, mệt mỏi. Một đứa trẻ thức khuya với điện thoại hay bài vở thường dễ cáu, dễ ngủ gật, dễ nói chuyện riêng. Hỏi về giờ ngủ trước khi hỏi về thái độ.
Áp lực học tập. Lỗi không làm bài tập lặp lại đôi khi là dấu hiệu con không theo kịp bài, ngại hỏi. Cần xem lại việc học chứ không chỉ việc chấp hành.
Chuyện bạn bè. Con nói chuyện riêng trong giờ đôi khi vì đang có mâu thuẫn với bạn, hay gây chú ý vì muốn được nhóm bạn chấp nhận. Hỏi nhẹ về các bạn trong lớp.
Điện thoại và mạng xã hội. Nhiều lỗi trong giờ học liên quan đến điện thoại. Đây là việc gia đình có thể thay đổi trực tiếp: điện thoại để ở đâu buổi sáng, buổi tối.
Chuyện ở nhà. Bố mẹ cãi nhau, có em bé mới, chuyển nhà, người thân ốm, đều có thể khiến con khác đi ở trường. Cha mẹ nên tự hỏi điều này một cách thành thật.
Dấu hiệu cần người hỗ trợ. Nếu con thay đổi đột ngột, buồn bã kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ, không muốn đến trường, hãy trao đổi với cô chủ nhiệm và tìm đến người làm tư vấn tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý.
Từ cuộc nói chuyện đến việc cụ thể ở nhà
Cuộc nói chuyện chỉ có ích khi kết thúc bằng một vài việc rõ ràng. Một trình tự gợi ý:
- Để con tự đề xuất một hoặc hai việc con sẽ làm khác đi. Việc do con nghĩ ra thường được giữ lâu hơn việc bố mẹ áp đặt.
- Thêm phần của bố mẹ: gia đình sẽ hỗ trợ thế nào, ví dụ giữ điện thoại sau 22 giờ, nhắc giờ học bài, đưa con đi học sớm hơn mười phút.
- Đọc lại bản kiểm điểm cùng con, sửa những câu chung chung thành câu cụ thể nếu cô cho phép viết lại.
- Ký và ghi ý kiến ngắn, nói rõ gia đình đã trao đổi với con và sẽ phối hợp thế nào; không viết lời chê con trên giấy gửi trường.
- Hẹn một mốc xem lại, như tối Chủ nhật tuần sau, để hỏi con đã làm được đến đâu và khen khi con làm tốt.
Nhớ khen cụ thể khi con giữ được lời: "Cả tuần này con để điện thoại ở nhà, bố thấy rồi". Lời khen như vậy làm con muốn tiếp tục hơn bất kỳ phần thưởng nào.
Những điều cha mẹ không nên làm
Không đánh con, không phạt nặng ngay trong cơn giận, không tịch thu mọi thứ con quý trong một tháng. Hình phạt quá tay khiến con tập trung vào nỗi sợ thay vì vào lỗi, và lần sau con sẽ tìm cách giấu tờ giấy thay vì mang về. Nếu cần một hệ quả, hệ quả đó nên liên quan trực tiếp đến lỗi và có thời hạn, ví dụ con dùng điện thoại trong giờ thì điện thoại để ở nhà trong một thời gian.
Không chụp bản kiểm điểm của con gửi lên nhóm gia đình, không kể với họ hàng trong bữa giỗ, không đăng lên mạng xã hội để "răn" con, dù là đăng ẩn danh. Lỗi của con là chuyện riêng của con và gia đình; bêu con trước người khác làm tổn thương lòng tự trọng mà con đang cần để sửa mình.
Cũng không nên đứng hẳn về một phía mà chưa nghe đủ: không mắng nhà trường trước mặt con khi chưa hiểu rõ, không mặc định con luôn sai. Cha mẹ là người đồng hành của con, đồng thời là người phối hợp với thầy cô. Giữ được cả hai vai đó, một tờ bản kiểm điểm có thể trở thành dịp hiếm hoi để cha mẹ và con hiểu nhau hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con giấu bản kiểm điểm, tự ký thay bố mẹ thì xử lý thế nào?
Đây là chuyện cần nói nghiêm túc nhưng bình tĩnh. Hỏi con vì sao sợ đưa cho bố mẹ, nhận lỗi về phần mình nếu bố mẹ từng phản ứng quá gay gắt, rồi cùng con báo lại với cô chủ nhiệm. Giải thích rằng ký thay người khác là việc không được làm.
Có nên ký ngay khi con đưa để con khỏi lo không?
Không nên ký trước khi đọc và nói chuyện. Nếu chưa có thời gian, hãy hẹn con một giờ cụ thể trong tối hôm đó. Chữ ký của phụ huynh cho nhà trường biết gia đình đã nắm sự việc và sẽ phối hợp, nên cần có cuộc nói chuyện thật.
Con nhận bản kiểm điểm nhiều lần, cha mẹ nên làm gì?
Lỗi lặp lại thường có nguyên nhân chưa được giải quyết. Nên xin gặp cô chủ nhiệm để cùng nhìn lại, xem con có khó khăn về học tập, bạn bè hay sức khoẻ không. Nếu con có dấu hiệu buồn bã kéo dài, nên tìm hỗ trợ của tư vấn tâm lý học đường.
Cha mẹ có nên đến trường gặp bạn của con sau khi con bị kiểm điểm vì xô xát?
Không nên tự đến gặp riêng bạn của con. Mọi trao đổi nên qua cô chủ nhiệm hoặc nhà trường, có mặt người có trách nhiệm. Tự gặp trẻ khác có thể khiến trẻ đó sợ hãi và làm sự việc phức tạp thêm.
Nếu cha mẹ không đồng ý với cách nhà trường xử lý thì sao?
Hãy trao đổi riêng với cô chủ nhiệm, sau đó với ban giám hiệu nếu cần, một cách bình tĩnh, có chuẩn bị. Tránh bày tỏ bất đồng trước mặt con theo kiểu chê bai thầy cô. Con cần thấy người lớn giải quyết bất đồng một cách tôn trọng.
Có nên phạt con khi con mang bản kiểm điểm về không?
Hình phạt không phải điều bắt buộc. Quan trọng hơn là con hiểu lỗi và có việc cụ thể để sửa. Nếu có hệ quả, nên liên quan trực tiếp đến lỗi, có thời hạn và được báo trước, không đánh mắng, không làm con xấu hổ trước người khác.