Nếu bạn chứng kiến một bạn khác bị bắt nạt, việc đầu tiên là báo cho người lớn đáng tin cậy, càng sớm càng tốt; bản tường trình là bước tiếp theo, khi thầy cô cần lời kể bằng văn bản của người chứng kiến. Trong bản đó, bạn ghi đúng những gì mình nhìn thấy, nghe thấy, ở đâu, lúc nào, ai có mặt, rồi bạn đã làm gì. Bạn không phải người phán xử, cũng không cần chứng minh ai đúng ai sai.
Nhiều học sinh im lặng vì sợ bị trả đũa, sợ bị gọi là "mách lẻo", hoặc nghĩ rằng chuyện không phải của mình. Bài này giải thích vì sao lời kể của người chứng kiến quan trọng, cách viết sao cho đúng sự thật và an toàn, kèm mẫu tự viết theo sự việc giả định.
Vì sao lời kể của người chứng kiến quan trọng
Trong phần lớn các vụ bắt nạt ở trường, người bị bắt nạt khó tự lên tiếng. Em có thể sợ bị đánh tiếp, xấu hổ, hoặc nghĩ rằng kể ra cũng chẳng ai tin. Người bắt nạt thì thường kể theo hướng nhẹ đi: "chỉ đùa thôi", "bạn ấy tự ngã". Lúc đó, lời của một người đứng ngoài, không có lợi ích gì trong chuyện này, là thứ giúp thầy cô thấy được bức tranh thật.
Báo cho người lớn không phải là "mách lẻo". Mách lẻo là kể chuyện vặt để người khác bị phạt. Còn báo việc một bạn đang bị làm hại, bị đe doạ, bị cô lập là bảo vệ một người đang gặp nguy. Nhiều trường đã có kênh tiếp nhận như hộp thư góp ý, phòng tư vấn tâm lý học đường, hoặc giáo viên phụ trách công tác học sinh. Nếu chưa biết kênh nào, giáo viên chủ nhiệm là người bắt đầu.
Bạn cũng không cần chờ đến khi có đủ bằng chứng mới báo. Chỉ cần thấy điều bất thường lặp lại, như một bạn liên tục bị giấu đồ, bị chặn đường, bị cả nhóm chế giễu, bạn đã có lý do để kể với người lớn. Việc xác minh là của nhà trường.
Trước khi viết: giữ an toàn cho mình và cho bạn bị hại
An toàn đứng trước giấy tờ. Nếu đang chứng kiến một vụ đánh nhau, đừng lao vào can một mình. Chạy đi gọi thầy cô, bảo vệ, hoặc người lớn gần nhất. Không quay video để đăng lên mạng; nếu đã lỡ quay, giữ trong máy và chỉ đưa cho thầy cô khi được hỏi.
Không đối đầu với nhóm bắt nạt. Bạn không cần tuyên bố "tao sẽ báo cô". Cứ lặng lẽ kể với người lớn. Việc đối mặt trực tiếp có thể khiến bạn trở thành mục tiêu tiếp theo.
Nói chuyện riêng với bạn bị hại nếu có thể. Một câu hỏi nhỏ như "cậu có ổn không, có cần mình đi cùng lên gặp cô không" có thể làm bạn ấy bớt cô đơn. Đừng ép bạn ấy kể chi tiết; việc đó để người lớn làm.
Xin thầy cô giữ kín tên mình. Khi nộp bản tường trình, bạn có quyền đề nghị thầy cô không cho các bạn liên quan biết ai đã kể. Thầy cô có trách nhiệm bảo vệ học sinh báo tin.
Kể với bố mẹ. Dù bạn chỉ là người chứng kiến, hãy cho bố mẹ biết. Nếu sau đó bạn bị đe doạ, bố mẹ sẽ hiểu chuyện từ đầu và trao đổi với nhà trường kịp thời.
Viết phần diễn biến: tách điều thấy tận mắt và điều nghe kể
Phần diễn biến là lõi của bản tường trình. Bạn viết theo thứ tự dưới đây, mỗi bước một hai câu, không gộp chung.
- Thời gian và địa điểm: ngày nào, khoảng mấy giờ hoặc tiết nào, ở đâu cụ thể (cầu thang tầng hai, góc sân sau nhà đa năng, nhà vệ sinh nam tầng một).
- Ai có mặt: bạn bị bắt nạt, những bạn có hành động, những người đứng xem. Nếu không biết tên, mô tả lớp, đặc điểm dễ nhận ra.
- Bạn nhìn thấy, nghe thấy gì: hành động cụ thể như xô đẩy, giật cặp, ném đồ, câu nói xúc phạm. Ghi nguyên câu nói nếu nhớ, không cần viết những từ tục tĩu, có thể ghi "nói câu chửi tục".
- Điều bạn chỉ nghe người khác kể: ghi riêng thành một đoạn, mở đầu bằng "Ngoài ra em nghe bạn … kể là…".
- Việc diễn ra sau đó: nhóm kia bỏ đi, bạn bị hại khóc, có người lớn đến hay không.
- Bạn đã làm gì: gọi ai, báo ai, lúc nào.
Khi không nhớ rõ, viết "em không nhớ rõ" thay vì điền cho đủ. Thầy cô sẽ đối chiếu với lời kể của các bạn khác, và một chi tiết đoán sai có thể làm cả lời kể bị nghi ngờ.
Mẫu tự viết theo sự việc giả định
Sự việc giả định: em Lê Minh C, lớp 8B, thấy một bạn lớp 8D bị ba bạn khác chặn ở cầu thang và giật cặp trong giờ ra chơi. Bạn đọc để nắm cách viết, rồi viết lại bằng sự việc của mình.
BẢN TƯỜNG TRÌNH
Về việc chứng kiến một bạn bị chặn đường, giật cặp ở cầu thang
Kính gửi: Thầy giáo chủ nhiệm lớp 8B. Em tên là Lê Minh C, học sinh lớp 8B. Em xin trình bày những gì em đã thấy như sau.
Khoảng giữa giờ ra chơi sáng thứ Năm, em đi từ tầng ba xuống căng tin bằng cầu thang phía cuối hành lang. Đến chiếu nghỉ giữa tầng ba và tầng hai, em thấy một bạn nam học lớp 8D (em không biết tên, bạn đeo kính, cặp màu đen) đứng sát tường. Có ba bạn nam đứng chắn trước mặt bạn ấy, em nhận ra một bạn là D lớp 8D, hai bạn còn lại em không biết tên.
Em thấy bạn D giật cặp khỏi vai bạn đeo kính, mở cặp và đổ sách vở xuống sàn. Một bạn khác nói to "lần sau còn mách cô nữa không". Bạn đeo kính cúi xuống nhặt sách, không nói gì. Em đứng cách khoảng năm bậc thang, không lại gần. Sau đó ba bạn kia đi xuống tầng hai.
Em đã chạy về lớp báo thầy ngay khi vào tiết 3. Ngoài ra, em nghe bạn E cùng lớp kể là tuần trước cũng thấy bạn đeo kính bị chặn ở chỗ đó, nhưng em không trực tiếp nhìn thấy lần đó.
Em kính mong thầy giúp đỡ bạn ấy và xin thầy không cho các bạn liên quan biết em là người kể. Em cam đoan những điều trên là đúng như em đã thấy. Người viết (ký, ghi rõ họ tên), ngày … tháng … năm …
Câu nên viết và câu nên tránh
Bảng dưới so sánh những câu học sinh hay viết với cách viết rõ ràng hơn. Nguyên tắc chung: mô tả hành động, không dán nhãn con người.
| Câu nên tránh | Vì sao | Cách viết tốt hơn |
|---|---|---|
| Bạn D là đứa côn đồ, chuyên bắt nạt người khác | Dán nhãn, không phải sự việc | Em thấy bạn D giật cặp của bạn đeo kính và đổ sách xuống sàn |
| Cả lớp 8D ai cũng biết bạn ấy bị bắt nạt | Không phải điều tận mắt thấy | Bạn E kể với em rằng tuần trước cũng thấy chuyện tương tự |
| Bạn ấy bị đánh rất dã man | Mơ hồ, có thể phóng đại | Em thấy bạn ấy bị xô vào tường một lần |
| Em nghĩ bạn ấy sợ đến mức muốn nghỉ học | Phỏng đoán suy nghĩ người khác | Em thấy bạn ấy cúi đầu nhặt sách, không nói gì |
| Nhà trường phải đuổi học mấy bạn đó | Không phải việc của người chứng kiến | Em mong thầy cô giúp đỡ bạn ấy |
Viết theo cột bên phải không làm sự việc nhẹ đi. Ngược lại, câu càng cụ thể thì càng khó bị chối, và thầy cô càng có cơ sở để xử lý đúng mức.
Nếu chính bạn từng đứng xem hoặc cười theo
Có những lần người chứng kiến không hoàn toàn đứng ngoài: bạn đã cười khi cả nhóm chế giễu, đã bấm thích một bức ảnh ghép trên nhóm chat, hoặc đứng xem mà không đi gọi ai. Khi viết bản tường trình, nhiều bạn muốn lược bỏ chi tiết đó vì sợ bị liên luỵ. Lời khuyên là ghi thật, ngắn gọn: "Lúc đầu em có đứng xem và cười theo, sau đó em thấy bạn ấy khóc nên em đi báo thầy." Một câu như vậy làm lời kể của bạn đáng tin hơn hẳn, vì thầy cô thấy bạn không tô vẽ mình thành người hùng.
Thừa nhận phần của mình không có nghĩa là bạn phải chịu chung trách nhiệm với người trực tiếp ra tay. Nhà trường thường phân biệt rõ người khởi xướng, người tham gia và người đứng xem. Phần nhận lỗi của bạn chỉ cần đúng mức: điều gì mình đã làm chưa đúng, lần sau mình sẽ làm khác thế nào. Không cần tự trách nặng nề, cũng không cần viết một bản kiểm điểm dài trong bản tường trình này.
Nếu bạn đã lỡ chia sẻ ảnh hoặc video chế giễu bạn kia, việc nên làm ngay là xoá bài, xin lỗi bạn ấy nếu có dịp, và nói với thầy cô rằng mình đã chia sẻ, chia sẻ ở đâu. Thông tin đó giúp nhà trường biết nội dung đã lan tới đâu để gỡ bỏ kịp thời.
Sau khi nộp: nếu bị đe doạ hoặc sự việc tiếp diễn
Sau khi nhận lời kể, nhà trường thường gặp riêng từng bạn liên quan, mời phụ huynh, và có thể nhờ giáo viên tư vấn tâm lý hỗ trợ bạn bị hại. Bạn có thể được hỏi thêm vài câu; cứ trả lời đúng như đã viết, không cần thêm thắt để câu chuyện "nặng" hơn. Kết quả xử lý các bạn vi phạm thường không được thông báo cho người chứng kiến, và điều đó là bình thường: nhà trường cũng phải bảo vệ thông tin của các bạn ấy.
Nếu sau khi kể, bạn bị nhắn tin đe doạ, bị chặn đường hay bị nói xấu trên nhóm chat, hãy chụp lại tin nhắn, không trả lời, rồi báo ngay cho bố mẹ và giáo viên chủ nhiệm. Đó là một sự việc mới, có thể viết thêm một bản tường trình riêng. Đừng tự giải quyết bằng cách rủ bạn bè đi "nói chuyện" với nhóm kia.
Nếu thấy bạn bị hại vẫn bị bắt nạt sau một thời gian, bạn có quyền báo lại lần nữa, hoặc nhờ bố mẹ trao đổi trực tiếp với ban giám hiệu. Khi có dấu hiệu bạn ấy bị thương, bị ép đưa tiền, hoặc nói những câu về việc làm hại bản thân, bạn cần báo người lớn ngay lập tức, không đợi viết giấy.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ nhìn thấy một phần sự việc thì có nên viết tường trình không?
Nên. Bạn chỉ cần ghi đúng phần mình thấy và nói rõ mình đến lúc nào, rời đi lúc nào. Thầy cô sẽ ghép lời kể của nhiều người để có toàn cảnh. Một lời kể ngắn mà chính xác vẫn có giá trị hơn việc im lặng.
Có được viết bản tường trình mà không ký tên không?
Bản tường trình thường cần chữ ký để thầy cô biết hỏi lại ai. Nếu bạn sợ bị lộ, hãy kể miệng trước và đề nghị thầy cô giữ kín tên. Nhiều trường cũng có hộp thư hoặc kênh tư vấn cho phép báo tin mà không công khai danh tính.
Bạn bị bắt nạt dặn đừng nói với ai thì phải làm sao?
Bạn nên nói thật với bạn ấy rằng mình lo cho bạn và muốn có người lớn giúp. Lời hứa giữ bí mật không nên áp dụng khi một người đang bị làm hại. Hãy báo cho thầy cô hoặc bố mẹ một cách kín đáo và nhờ người lớn tiếp cận bạn ấy nhẹ nhàng.
Đã quay video vụ bắt nạt thì có nên gửi kèm bản tường trình không?
Bạn có thể cho thầy cô xem khi được hỏi, nhưng không đăng lên mạng hay gửi vào nhóm chat. Video lan truyền làm bạn bị hại tổn thương thêm và có thể khiến chính bạn gặp rắc rối. Sau khi nhà trường đã xem, nên hỏi thầy cô có cần giữ lại không.
Người chứng kiến có bị kỷ luật nếu đứng xem mà không can?
Người chứng kiến không có nghĩa vụ lao vào can ngăn khi điều đó nguy hiểm. Điều nhà trường mong đợi là bạn báo người lớn. Tuy vậy, nếu bạn cổ vũ, quay video để chế giễu hay chia sẻ lên mạng thì đó đã là tham gia, và có thể bị nhắc nhở theo nội quy.
Bắt nạt qua mạng có viết tường trình được không?
Được. Bạn ghi tên nhóm chat hoặc nền tảng, thời gian, nội dung tin nhắn hoặc hình ảnh đã thấy, kèm ảnh chụp màn hình nếu có. Không chuyển tiếp nội dung xúc phạm cho người khác. Giao ảnh chụp trực tiếp cho thầy cô hoặc bố mẹ để họ xử lý.