Nếu bị nghi quay cóp trong khi em không làm, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh, không cãi to, không xé giấy, không vứt bỏ thứ gì; sau đó viết bản tường trình kể đúng chuyện đã xảy ra và đề nghị một cách cụ thể để làm rõ. Một bản tường trình bình tĩnh, chi tiết, có đề nghị hợp lý thường thuyết phục hơn nhiều so với những lời phân bua lúc nóng giận.
Bài này dành cho học sinh THCS, THPT gặp chuyện trong bài kiểm tra ở lớp hoặc kiểm tra định kỳ, và cho phụ huynh đồng hành. Nếu em thật sự đã quay cóp, phần tự nhìn lại thuộc về bản kiểm điểm, là một việc khác; ở đây chỉ bàn trường hợp em bị nghi mà không làm, hoặc làm một phần nhỏ khác với điều bị nghi.
Trong phòng thi: những điều nên làm ngay lúc bị nghi
Khoảnh khắc thầy cô cầm tờ giấy lên và hỏi "của ai đây" thường khiến em đỏ mặt, run tay, muốn cãi ngay. Nhưng phòng thi không phải nơi tranh luận. Em nói ngắn, rõ, lễ phép: "Thưa cô, tờ giấy này không phải của em, em không biết nó ở đó từ lúc nào." Rồi để thầy cô xử lý theo quy định.
Em không giật lại, không xé, không vo viên tờ giấy hay bất cứ vật gì bị cho là tài liệu. Nếu bị thu bài, em để thầy cô thu, nhưng có thể xin ghi lại câu hỏi đang làm dở và thời gian. Nếu được phép làm tiếp, cố gắng tập trung làm bài; một bài làm nghiêm túc sau đó cũng là một chi tiết có lợi cho em.
Ở một số kỳ kiểm tra, giám thị lập biên bản và đề nghị học sinh ký. Em đọc kỹ trước khi ký. Nếu biên bản có chỗ không đúng với điều đã xảy ra, em có quyền ghi ý kiến của mình bên dưới, ví dụ "em không sử dụng tờ giấy này, tờ giấy nằm dưới chân ghế khi giám thị phát hiện", rồi mới ký. Không cần từ chối ký một cách căng thẳng; ghi ý kiến là đủ để lời của em được lưu lại.
Hết giờ, em kể ngay với giáo viên chủ nhiệm và báo bố mẹ trong ngày. Đừng chờ đến khi điểm bài bị hạ hay có thông báo kỷ luật mới lên tiếng.
Những tình huống hay bị nghi và điều nên ghi
Phần lớn nghi ngờ oan rơi vào vài tình huống quen thuộc. Bảng dưới gợi ý điều em nên ghi rõ trong mỗi trường hợp và thứ có thể giúp làm sáng tỏ.
| Tình huống | Điều nên ghi rõ | Điều có thể giúp làm rõ |
|---|---|---|
| Giấy có chữ nằm dưới chân, gầm bàn | Em không biết tờ giấy ở đó, lần cuối nhìn xuống gầm bàn là khi nào | Chữ viết trên giấy, phòng học trước đó có lớp khác dùng |
| Bị thấy quay sang bên cạnh | Em quay để làm gì: mượn thước, nhìn đồng hồ, mỏi cổ | Lời kể của bạn ngồi cạnh, bài của hai người có giống nhau không |
| Bài giống bài bạn | Em đã ôn cùng bạn, cùng học một đề cương, hay không quen biết | Giấy nháp của em, cách trình bày các bước khác nhau |
| Điện thoại rung trong cặp | Điện thoại để ở đâu, có tắt không, em có chạm vào không | Cặp để ở vị trí thầy cô quy định hay không |
| Chữ, công thức ghi trên tay, trên bàn | Chữ đó có từ khi nào, có liên quan đến đề không | Nội dung chữ so với đề bài, bàn có lớp khác ngồi trước |
Em không cần tự chứng minh mọi điều, nhưng càng chỉ ra được cách kiểm tra cụ thể, thầy cô càng dễ làm rõ. Nhớ là nhiều phòng học được nhiều lớp dùng chung trong ngày; đó là chi tiết đáng ghi nếu đúng.
Viết thế nào để vừa rõ ràng vừa không đối đầu
Kể sự việc trước, giải thích sau. Đoạn đầu chỉ kể: đang làm câu nào, thầy cô phát hiện gì, nói gì, em trả lời gì. Đoạn sau mới giải thích vì sao em cho rằng mình không vi phạm. Trộn hai thứ vào nhau làm bản tường trình giống bài cãi.
Không tấn công người nghi mình. Tránh những câu như "cô nhìn nhầm" hay "thầy có thành kiến với em". Thay bằng "từ vị trí của thầy có thể thấy em quay sang, nhưng em quay để mượn thước bạn". Em tôn trọng việc thầy cô phải giám sát nghiêm, và chỉ xin làm rõ.
Không đổ cho bạn khác. Nếu em đoán tờ giấy là của bạn ngồi trước, đừng ghi tên bạn ấy khi không chắc. Ghi "em không biết tờ giấy của ai" là đủ. Một cái tên nêu sai sẽ khiến em từ người bị oan thành người làm người khác bị oan.
Có một phần lỗi thì nhận phần đó. Ví dụ em mang đề cương vào phòng nhưng để trong cặp, không mở ra. Hãy ghi: "Em có mang đề cương trong cặp, đó là lỗi của em vì không để ở chỗ quy định, nhưng em không lấy ra xem." Nhận đúng phần nhỏ làm phần còn lại đáng tin hơn.
Mẫu tự viết theo sự việc giả định
Sự việc giả định: em Bùi Khánh V, lớp 11B, bị cô giám sát phát hiện một tờ giấy ghi công thức Hoá dưới chân ghế trong bài kiểm tra giữa kỳ.
CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
BẢN TƯỜNG TRÌNH
Về việc bị phát hiện tờ giấy ghi công thức dưới chỗ ngồi trong bài kiểm tra Hoá học
Kính gửi: Cô giáo chủ nhiệm lớp 11B; cô giáo bộ môn Hoá học. Em tên là Bùi Khánh V, học sinh lớp 11B, ngồi bàn cuối dãy cửa sổ trong bài kiểm tra giữa kỳ môn Hoá sáng thứ Sáu.
Khoảng hai mươi phút sau khi bắt đầu làm bài, khi em đang làm câu tự luận thứ hai, cô giám sát đi tới và nhặt một tờ giấy nhỏ dưới chân ghế của em. Cô hỏi tờ giấy của ai, em trả lời là không phải của em và em không biết nó ở đó từ lúc nào. Cô thu tờ giấy và cho em làm bài tiếp. Em không nhìn thấy nội dung tờ giấy trước khi cô nhặt lên.
Trước giờ kiểm tra, phòng học này được lớp khác sử dụng ở tiết 1 và tiết 2. Khi vào phòng em đặt cặp ở cuối lớp theo hướng dẫn và không cúi xuống gầm bàn. Em đề nghị cô xem chữ viết trên tờ giấy so với chữ trong bài làm và giấy nháp của em. Nếu cần, em xin được làm lại một bài tương đương dưới sự giám sát của cô.
Em cam đoan những điều trên là đúng sự thật và mong cô xem xét. Người viết: Bùi Khánh V (ký, ghi rõ họ tên); ý kiến của phụ huynh; ngày … tháng … năm …
Những đề nghị hợp lý em có thể nêu
Phần đề nghị ở cuối bản tường trình là chỗ để em chủ động giúp làm rõ, thay vì chỉ nói "em bị oan". Chọn những đề nghị phù hợp với sự việc của em:
- Đối chiếu chữ viết trên tờ giấy hoặc vật bị thu với chữ trong bài làm và vở ghi của em.
- Hỏi bạn ngồi cạnh, ngồi trước, ngồi sau về những gì các bạn thấy.
- Xem lịch sử dụng phòng học trong ngày, nếu phòng có lớp khác học trước đó.
- So sánh bài làm của em với bài bị cho là giống, xét cả giấy nháp và các bước trình bày.
- Cho em làm một bài tương đương hoặc trả lời vấn đáp về nội dung đã làm.
- Cho phụ huynh được trao đổi trực tiếp với giáo viên bộ môn và giáo viên chủ nhiệm.
Đề nghị làm lại bài hay trả lời vấn đáp là cách mạnh nhất khi em thật sự nắm kiến thức. Nó cho thầy cô thấy em không cần đến tờ giấy kia, và em sẵn sàng chứng minh bằng chính năng lực của mình.
Phụ huynh đồng hành: tin con nhưng vẫn hỏi kỹ
Khi con về kể bị nghi quay cóp, phản ứng đầu tiên của nhiều phụ huynh là một trong hai cực: bênh con ngay và gọi điện trách thầy cô, hoặc mắng con trước rồi mới hỏi. Cả hai đều khiến con khó kể thật. Cách tốt hơn là ngồi xuống, để con kể từ đầu đến cuối, rồi hỏi vài câu bình tĩnh: con ngồi ở đâu, tờ giấy nằm ở đâu, cô nói gì, con trả lời gì, trước đó phòng có ai dùng.
Phụ huynh nên nói rõ với con rằng bố mẹ sẽ đứng về phía sự thật. Nếu con thật sự không làm, bố mẹ sẽ cùng con đề nghị làm rõ. Nếu con có một phần sai, như mang tài liệu vào phòng, bố mẹ vẫn ở bên con, và điều quan trọng là con nói thật. Một đứa trẻ biết bố mẹ không nổi giận vì sự thật sẽ dễ kể thật hơn.
Khi ghi ý kiến vào bản tường trình của con, phụ huynh viết ngắn: đã nghe con kể, đề nghị nhà trường xem xét theo các đề nghị con nêu, mong được trao đổi. Không cần viết dài để bênh vực, vì lời kể của con mới là phần chính.
Sau khi nộp: chờ kết quả và nếu vẫn chưa được làm rõ
Sau khi nhận bản tường trình, thầy cô có thể gặp riêng em, hỏi các bạn ngồi gần, xem lại bài làm. Thời gian này em cứ đi học bình thường, không bàn tán với cả lớp, không đăng chuyện lên mạng để tìm người ủng hộ. Những bài đăng như vậy thường làm việc làm rõ khó hơn, vì thầy cô bị đặt vào thế phải phản ứng trước dư luận.
Nếu kết luận vẫn bất lợi trong khi em chắc chắn không vi phạm, em và bố mẹ có thể lễ phép đề nghị giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu xem xét lại, kèm bản tường trình đã nộp và những điểm chưa được kiểm tra. Đề nghị bằng văn bản ngắn gọn, nêu rõ điều muốn được xem lại, giữ một bản cho mình. Các kỳ thi chính thức như thi tốt nghiệp có quy chế riêng về xử lý vi phạm và phúc khảo; em đọc kỹ quy chế được phổ biến trước kỳ thi.
Dù kết quả thế nào, trải nghiệm bị nghi oan thường để lại cảm giác ấm ức. Em nên nói chuyện với bố mẹ hoặc thầy cô em tin. Lần sau vào phòng thi, em có thêm vài thói quen nhỏ: kiểm tra gầm bàn trước khi ngồi, báo ngay nếu thấy giấy lạ, để đồ đúng chỗ quy định.
Câu hỏi thường gặp
Bị nghi quay cóp có nên từ chối ký biên bản không?
Thường không nên từ chối một cách căng thẳng. Em đọc kỹ, nếu có chỗ không đúng thì ghi ý kiến của mình ngay dưới biên bản rồi ký. Như vậy lời của em được lưu lại chính thức, và em vẫn tôn trọng quy trình của giám thị.
Thầy cô không cho viết tường trình thì làm sao?
Em có thể xin phép nộp một bản trình bày ngắn qua giáo viên chủ nhiệm. Nếu vẫn chưa được, bố mẹ có thể đề nghị gặp thầy cô và gửi kèm bản em đã viết. Việc để học sinh trình bày ý kiến là điều nhà trường thường tôn trọng.
Bạn ngồi cạnh nhìn bài em, em có bị coi là cho chép không?
Nếu em không chủ động đưa bài, không che giấu cho bạn, em ghi đúng như vậy. Em có thể ghi thêm việc em đã che bài hoặc đã nhắc bạn. Nếu em biết bạn nhìn mà vẫn để mặc, hãy nhận phần đó một cách trung thực.
Có nên để bố mẹ đến trường ngay hôm đó không?
Bố mẹ nên biết ngay trong ngày, nhưng không cần đến trường trong lúc còn bức xúc. Tốt hơn là em viết bản tường trình, bố mẹ đọc, ghi ý kiến, rồi hẹn gặp giáo viên chủ nhiệm khi cả hai bên bình tĩnh.
Bị nghi oan có ảnh hưởng đến đánh giá rèn luyện không?
Nếu đã được làm rõ là không vi phạm, sự việc thường không ảnh hưởng. Nếu đang trong quá trình xem xét, em hỏi giáo viên chủ nhiệm về việc ghi nhận. Việc đánh giá cụ thể do nhà trường quyết định theo quy định hiện hành.