Bản tự đánh giá cuối năm của nhân viên kinh doanh không nên dừng ở câu "đạt bao nhiêu phần trăm chỉ tiêu doanh số". Con số đó quản lý đã có sẵn trên hệ thống. Thứ họ cần đọc ở bản của bạn là doanh số ấy đến từ đâu, khách nào, kênh nào, cơ hội nào đã mất và vì sao, và bạn hiểu gì về cách mình bán hàng sau một năm.
Bài này dành cho nhân viên bán hàng, kinh doanh dự án, kinh doanh đại lý, nhân viên tư vấn ở cửa hàng. Bạn sẽ có cách đọc lại kết quả của mình theo từng tầng của phễu bán hàng, cách viết về những thương vụ thất bại mà không biến thành lời bào chữa, và một mẫu viết theo sự việc giả định để đối chiếu.
Vì sao bản tự đánh giá của người bán hàng khó viết hơn người làm văn phòng
Người làm kinh doanh có một con số lớn treo trên đầu cả năm: doanh số. Khi con số đó đẹp, nhiều người viết bản tự đánh giá rất ngắn vì nghĩ không cần giải thích gì thêm. Khi con số đó xấu, người ta có xu hướng dồn cả trang để giải thích thị trường khó, giá đối thủ thấp, hàng về chậm. Cả hai cách đều bỏ lỡ phần có giá trị nhất.
Doanh số là kết quả cuối của một chuỗi việc: tìm khách, liên hệ, tư vấn, báo giá, thương lượng, chốt, giao hàng, chăm sóc sau bán. Một năm doanh số đạt có thể che giấu việc bạn gần như không có khách mới, sống nhờ hai khách lớn cũ. Một năm doanh số hụt có thể có những việc làm đúng chưa kịp ra quả, như mười khách mới đang ở giai đoạn dùng thử. Bản tự đánh giá tốt cho thấy bạn nhìn được chuỗi đó.
Ngoài ra, người kinh doanh thường được thưởng theo doanh số nên dễ coi bản tự đánh giá là thủ tục. Thực ra đây là chỗ để bạn đề xuất điều kiện làm việc năm sau: vùng khách, nhóm sản phẩm, hỗ trợ marketing, chính sách giá. Quản lý dễ chấp nhận đề xuất hơn khi nó đi kèm một bản phân tích cho thấy bạn hiểu rõ khách hàng của mình.
Đọc lại kết quả theo từng tầng của phễu bán hàng
Trước khi viết, bạn lập một bảng nhỏ cho riêng mình theo các tầng dưới đây. Số liệu lấy từ phần mềm quản lý khách hàng hoặc sổ theo dõi mà công ty đang dùng. Bảng ví dụ dưới là giả định cho một nhân viên kinh doanh thiết bị văn phòng.
| Tầng | Câu hỏi tự đặt | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Khách tiềm năng mới | Năm nay tự tìm được bao nhiêu khách mới, từ nguồn nào | 140 khách, khoảng một nửa từ giới thiệu của khách cũ |
| Gặp hoặc tư vấn | Bao nhiêu khách đi đến buổi gặp, buổi khảo sát | 62 khách, tỷ lệ khoảng 44% |
| Báo giá | Bao nhiêu báo giá đã gửi, thời gian từ gặp đến báo giá | 48 báo giá, trung bình 3 ngày |
| Chốt đơn | Bao nhiêu đơn chốt, tỷ lệ từ báo giá sang đơn | 19 đơn, khoảng 40% |
| Khách cũ mua lại | Bao nhiêu khách năm trước tiếp tục mua, doanh số từ nhóm này | 23 trên 30 khách cũ, chiếm khoảng 55% doanh số |
| Công nợ, đơn huỷ | Có đơn nào huỷ, khách nào chậm thanh toán thuộc phần mình phụ trách | 2 đơn huỷ sau khi ký, 1 khách chậm thanh toán hơn 60 ngày |
Nhìn bảng này, bạn sẽ thấy ngay điểm mạnh và điểm nghẽn của mình. Trong ví dụ, khâu chốt đơn khá tốt nhưng khâu biến khách mới thành buổi gặp còn yếu, và doanh số phụ thuộc nhiều vào khách cũ. Đó chính là nội dung cho phần hạn chế và kế hoạch, chứ không phải câu "thị trường năm nay khó khăn".
Viết phần kết quả: doanh số kèm câu chuyện đằng sau
Mở bằng con số so với chỉ tiêu. Một dòng là đủ: doanh số đạt bao nhiêu so với chỉ tiêu năm, lợi nhuận gộp nếu công ty giao chỉ tiêu này, số đơn và giá trị đơn trung bình. Không cần làm tròn cho đẹp; ghi đúng số trên hệ thống.
Nêu hai ba thương vụ tiêu biểu. Chọn những thương vụ cho thấy cách bạn làm việc, không nhất thiết là thương vụ to nhất. Ví dụ giả định: "Khách là chuỗi bốn phòng khám nha, lần đầu chỉ mua thử hai máy; sau khi hỗ trợ lắp đặt và hướng dẫn tại chỗ, khách mua tiếp cho cả bốn cơ sở trong quý IV."
Ghi việc giữ khách và chăm sóc sau bán. Số khách cũ quay lại, số lần xử lý yêu cầu bảo hành giúp khách, việc chủ động gọi lại sau khi giao hàng. Những việc này ít khi được ghi nhận nếu bạn không tự viết, trong khi chúng giữ doanh số cho năm sau.
Ghi đóng góp cho cả nhóm. Chia sẻ danh sách khách tiềm năng ngoài vùng của mình cho đồng nghiệp, soạn bộ câu hỏi thường gặp về sản phẩm, dẫn nhân viên mới đi gặp khách. Viết cụ thể sự việc, không viết "tinh thần đồng đội tốt".
Tách phần nhờ may mắn. Nếu một đơn lớn đến hoàn toàn từ khách tự tìm đến công ty và được chia cho bạn, ghi đúng như vậy. Quản lý biết rõ đơn đó từ đâu; bạn tự ghi trước sẽ được tin hơn ở các con số còn lại.
Viết về những thương vụ thất bại mà không biến thành lời bào chữa
Mỗi người kinh doanh có những thương vụ theo cả tháng rồi mất. Bản tự đánh giá là chỗ phù hợp để nhìn lại một hai thương vụ như vậy, không phải để kể khổ mà để rút ra điều có thể dùng lại. Cấu trúc gọn là: khách là ai, đã đi đến bước nào, mất ở đâu, bạn tự thấy mình có thể làm khác điều gì.
Ví dụ giả định: "Thương vụ với một trường tư thục ở Cần Thơ đi đến bước báo giá lần hai thì khách chọn đơn vị khác. Khi hỏi lại, khách cho biết bên kia khảo sát tận nơi và đề xuất phương án lắp đặt theo từng phòng học, còn báo giá của bản thân chỉ là danh sách thiết bị. Bài học: với khách tổ chức, cần đề nghị khảo sát trước khi báo giá, kể cả khi khách chỉ hỏi giá qua điện thoại."
Điều nên tránh là liệt kê lý do bên ngoài như giá đối thủ, chính sách công ty, hàng về chậm mà không có phần nào thuộc về mình. Những lý do đó có thể đúng, và nếu đúng thì bạn đưa vào phần đề xuất với dữ liệu cụ thể, chẳng hạn "năm đơn mất trong quý III đều có lý do chính là thời gian giao hàng trên ba tuần". Như vậy công ty có căn cứ để xem lại, còn bạn không bị đọc là đang đổ lỗi.
Mẫu phần hạn chế và kế hoạch cho nhân viên kinh doanh (ví dụ giả định)
Phần dưới đây là đoạn trích từ bản tự đánh giá của anh Lê Văn C, nhân viên kinh doanh thiết bị văn phòng phụ trách khu vực Đà Nẵng, sự việc và số liệu giả định. Phần đầu văn bản và phần kết quả viết theo bố cục chung của công ty.
- Hạn chế thứ nhất: nguồn khách mới phụ thuộc vào giới thiệu, bản thân chưa có kế hoạch tìm khách chủ động đều đặn; tỷ lệ khách mới đi đến buổi gặp chỉ khoảng 44%, thấp hơn mức trung bình của nhóm.
- Nguyên nhân: dành phần lớn thời gian cho khách cũ vì quen việc và chắc doanh số; chưa chuẩn bị nội dung giới thiệu ngắn đủ thuyết phục cho cuộc gọi đầu tiên.
- Hạn chế thứ hai: hai đơn bị huỷ sau khi ký do bản thân chưa xác nhận kỹ thời gian giao hàng với kho trước khi hứa với khách.
- Đã khắc phục: từ tháng Chín, trước khi gửi báo giá có cam kết thời gian giao, luôn xác nhận với kho bằng tin nhắn nhóm và lưu lại; từ đó chưa phát sinh đơn huỷ vì lý do này.
- Kế hoạch năm sau: mỗi tuần dành hai buổi sáng cho khách mới, mục tiêu 15 khách mới mỗi tháng; nâng tỷ lệ khách mới đến buổi gặp lên khoảng 55%; giữ ít nhất 25 khách cũ mua lại.
- Đề xuất: mong công ty hỗ trợ bộ tài liệu giới thiệu theo ngành (trường học, phòng khám, văn phòng luật); xem xét tồn kho tối thiểu cho ba mã máy bán chạy để rút thời gian giao hàng.
Đoạn này ngắn, nhưng mỗi dòng đều kiểm được: quản lý có thể đối chiếu số trên hệ thống, và đến giữa năm sau có thể hỏi lại từng mục tiêu. Đó là dấu hiệu của một bản tự đánh giá được viết nghiêm túc.
Chuẩn bị đề xuất cho năm sau trước buổi trao đổi
Buổi trao đổi cuối năm với quản lý kinh doanh thường chuyển rất nhanh sang chỉ tiêu năm sau. Nếu bạn chưa chuẩn bị, bạn sẽ chỉ có thể gật đầu hoặc phản đối theo cảm tính. Các bước dưới giúp bạn đến buổi đó với một đề xuất có căn cứ.
- Tính lại doanh số năm nay theo từng nhóm khách và từng nhóm sản phẩm, xem nhóm nào tăng, nhóm nào giảm.
- Ước lượng doanh số có thể giữ từ khách cũ năm sau, dựa trên tỷ lệ mua lại năm nay và những khách đã báo trước kế hoạch.
- Ước lượng phần cần có từ khách mới, rồi tính ngược số khách mới, số buổi gặp, số báo giá cần đạt theo tỷ lệ của chính bạn.
- Ghi ra những điều kiện cần để đạt con số đó: thời gian giao hàng, tài liệu, ngân sách dùng thử, vùng khách.
- Đưa ra một con số đề xuất kèm cách tính. Nếu quản lý giao chỉ tiêu cao hơn, bạn đã có sẵn bảng để thảo luận cần thêm điều kiện gì.
Chuẩn bị theo cách này không có nghĩa là mặc cả chỉ tiêu cho thấp. Nó giúp hai bên nói chuyện bằng cùng một phép tính, và khi đã nhận chỉ tiêu, bạn biết rõ mỗi tháng cần làm bao nhiêu việc ở từng tầng của phễu.
Câu hỏi thường gặp
Doanh số năm nay không đạt chỉ tiêu thì bản tự đánh giá nên mở đầu thế nào?
Mở đầu bằng con số thật so với chỉ tiêu, không vòng vo. Ngay sau đó chỉ ra phần nào trong phễu bán hàng gây hụt và phần nào bạn đã làm được. Người đọc đánh giá cao việc bạn tự nhìn rõ nguyên nhân hơn là một đoạn mở bằng hoàn cảnh thị trường.
Có nên ghi tên khách hàng thật trong bản tự đánh giá không?
Văn bản nội bộ thì có thể ghi tên khách theo cách công ty vẫn gọi trong hệ thống, vì quản lý cần đối chiếu. Tuy vậy không đưa số điện thoại, thông tin cá nhân của người liên hệ, và không gửi bản này ra ngoài công ty hay dán vào công cụ trực tuyến không được phép.
Đơn lớn do quản lý hỗ trợ chốt thì ghi công cho ai?
Ghi đúng sự việc: bạn tìm khách và theo đến bước nào, quản lý tham gia ở bước nào. Việc chia doanh số theo quy chế công ty là chuyện khác; trong bản tự đánh giá, mô tả trung thực vai trò của mỗi người khiến phần còn lại của bạn đáng tin hơn.
Nhân viên tư vấn ở cửa hàng không tự tìm khách thì tự đánh giá theo gì?
Bạn tập trung vào những gì nằm trong tay mình: tỷ lệ khách được tư vấn rồi mua, giá trị đơn trung bình, số khách quay lại hỏi tên bạn, lời nhận xét của khách, việc giữ quầy hàng gọn và đủ hàng. Phễu ngắn hơn nhưng vẫn đọc được theo từng tầng.
Có nên đề nghị tăng hoa hồng trong bản tự đánh giá không?
Phần đề xuất có thể nêu mong muốn về chính sách, nhưng nên tách khỏi phần đánh giá và đi kèm lý do bằng số liệu. Cách hiệu quả hơn thường là đề xuất những điều kiện giúp bán được nhiều hơn, rồi trao đổi về thu nhập trong buổi gặp riêng với quản lý.